Boek 3 Artikel 59 (3:59 BW)

De titel over rechtshandelingen regelt hoe een wil wordt verklaard, wanneer een gebrek in die wil een handeling aantastbaar maakt en wat nietigheid en vernietigbaarheid betekenen. Die regels staan in het vermogensrecht, maar rechtshandelingen komen ook daarbuiten voor. Dit artikel bepaalt dat de bepalingen van die titel dan overeenkomstig gelden, tenzij de aard van de rechtshandeling of van de rechtsbetrekking zich daartegen verzet.

Wat een schakelbepaling doet

Zonder deze bepaling zouden de regels over rechtshandelingen alleen gelden op het terrein van goederen, vorderingen en schulden. De wetgever wilde niet voor elk ander rechtsgebied opnieuw opschrijven wat een verklaring is, wanneer een handeling nietig is en binnen welke termijn een beroep op een gebrek moet worden gedaan. Daarom schakelt dit artikel de hele titel door. Overeenkomstige toepassing betekent: in beginsel hetzelfde, maar aangepast aan de omgeving waarin de regel terechtkomt.

De rem: de aard van de handeling

De doorschakeling is niet onvoorwaardelijk. Verzet de aard van de rechtshandeling of van de rechtsbetrekking zich tegen toepassing, dan blijft de regel buiten beeld. Buiten het vermogensrecht spelen vaak andere belangen dan die van het ruilverkeer: de bescherming van een persoon, de duidelijkheid van een familierechtelijke betrekking, de positie van een kind. Een regel die is toegesneden op geld en verhaal kan daar onhandig of zelfs schadelijk uitpakken, en dan wordt hij niet toegepast.

Hoe u de toets uitvoert

De vraag moet per bepaling worden beantwoord en niet in het algemeen voor een heel rechtsgebied. Eerst: gaat het werkelijk om een rechtshandeling, dus om een handeling die op een rechtsgevolg is gericht? Vervolgens: past de betrokken bepaling naar haar strekking bij deze handeling? En ten slotte: leidt toepassing tot een uitkomst die past bij het karakter van de rechtsbetrekking? Pas als het antwoord op die laatste vraag nee is, blijft de regel liggen.

Een voorbeeld. Bij een handeling in de familiesfeer die op een rechtsgevolg is gericht, ligt het voor de hand dat ook daar geldt dat wie onder bedreiging verklaart niet zonder meer aan die verklaring vastzit; die gedachte past overal. Een regel die speciaal is geschreven voor het herstel van een gebrekkige overdracht van vermogen past daarentegen niet zomaar op een betrekking waarin niet geld maar de positie van een persoon centraal staat. De schakel is dus geen kopieerknop.

Wat dit voor de lezer betekent

Voor wie buiten het vermogensrecht met een rechtshandeling te maken heeft, betekent dit artikel dat de begrippen uit deze titel gewoon bruikbaar zijn: wil en verklaring, nietigheid, vernietigbaarheid en de termijn waarbinnen een beroep moet worden gedaan. U kunt dus niet volstaan met de opmerking dat een regel nu eenmaal in het vermogensrecht staat en daarom hier niet zou gelden.

In de praktijk

Omgekeerd kunt u ook niet aannemen dat elke regel automatisch meekomt. De wederpartij kan tegenwerpen dat de aard van de betrekking zich tegen toepassing verzet, en dat argument moet inhoudelijk worden beoordeeld: welk belang beschermt de regel, en welk belang staat hier op het spel? Wie een beroep doet op een bepaling uit deze titel buiten het vermogensrecht, doet er goed aan meteen uit te leggen waarom toepassing in dit geval juist wel past.