Boek 3 Artikel 53 (3:53 BW)

Een vernietiging kijkt achteruit. Dit artikel bepaalt dat zij terugwerkt tot het tijdstip waarop de rechtshandeling is verricht. Juridisch wordt de handeling dus geacht nooit te hebben bestaan. Het tweede lid geeft de rechter de ruimte om die uitkomst te verzachten wanneer terugdraaien praktisch niet goed gaat.

Wat terugwerking betekent

• Geleverde goederen moeten in beginsel terug, en betaalde bedragen ook: wat op grond van de handeling is gepresteerd, mist achteraf een grondslag (zie artikel 6:203 BW over onverschuldigde betaling).
• Rechten die op de handeling steunden missen hun grondslag.

- De positie van partijen wordt hersteld alsof zij nooit met elkaar hadden gehandeld.

Als terugdraaien te bezwaarlijk is

Soms is de wereld intussen veranderd. Een onderneming is jaren op de nieuwe situatie ingericht, of terugdraaien zou een hele reeks afgewikkelde transacties moeten openbreken. Kunnen de reeds ingetreden gevolgen bezwaarlijk ongedaan worden gemaakt, dan kan de rechter desgevraagd aan de vernietiging geheel of gedeeltelijk haar werking ontzeggen. Het woord 'desgevraagd' betekent dat de rechter dit alleen doet als daarom wordt gevraagd. De woorden 'geheel of ten dele' geven hem ruimte: hij kan de terugwerking voor een deel van de gevolgen wegnemen en haar voor de rest laten bestaan, zodat de uitkomst kan worden afgestemd op wat in het concrete geval nog redelijkerwijs terug te draaien is.

Daarbij hoort een tweede bevoegdheid. Raakt een partij door die beperking onbillijk bevoordeeld, dan kan de rechter haar verplichten tot een uitkering in geld aan de partij die daardoor wordt benadeeld. Zo blijft het evenwicht bewaard zonder dat een bezwaarlijke ongedaanmaking wordt afgedwongen.

Wat dit betekent voor derden

De terugwerking kan ook raken wie zelf geen partij was. Heeft iemand een goed verkregen van een partij die het op grond van de vernietigde handeling had ontvangen, dan kan blijken dat hij het van een onbevoegde heeft gekregen. Of hij het goed mag houden, hangt dan af van de wettelijke bescherming van verkrijgers. Voor roerende zaken geeft artikel 3:86 BW die bescherming aan een verkrijger te goeder trouw, mits de verkrijging niet om niet was; bij registergoederen beschermt artikel 3:88 BW de verkrijger te goeder trouw. Bij vernietiging wegens benadeling van schuldeisers bevat artikel 3:45 BW een eigen regeling voor derden.

Een voorbeeld. Een overeenkomst voor het inrichten van een bedrijfsruimte wordt na twee jaar vernietigd. De inrichting kan op zichzelf worden verwijderd en teruggegeven, maar dat zou de bedrijfsvoering stilleggen en veel meer kosten dan het oplevert. De rechter kan de vernietiging op dat punt haar werking ontzeggen en tegelijk bepalen dat de partij die de inrichting behoudt daarvoor een geldbedrag betaalt, zodat niemand onbillijk voordeel houdt.

In de praktijk

Na een vernietiging moeten beide partijen teruggeven wat zij hebben ontvangen; dat geldt ook voor de partij die de vernietiging inroept. Wat er over en weer moet worden teruggegeven, bepaalt mede wat de vernietiging in een concreet geval oplevert.

Is volledige ongedaanmaking in een procedure niet werkbaar, dan komt het tweede lid alleen in beeld als uitdrukkelijk om toepassing ervan wordt gevraagd; uit zichzelf past de rechter het niet toe.