Boek 3 Artikel 42 (3:42 BW)

Een nietige rechtshandeling heeft geen effect. Dit artikel geeft onder voorwaarden een uitweg: conversie. Beantwoordt de strekking van de nietige handeling zozeer aan die van een andere, wel geldige handeling dat mag worden aangenomen dat partijen die andere handeling zouden hebben verricht als zij van de eerste vanwege haar ongeldigheid hadden afgezien, dan krijgt de nietige handeling de werking van die andere.

Wanneer conversie in beeld komt

• De handeling is nietig, bijvoorbeeld door een vormgebrek of door strijd met dwingend recht. Dat is het vertrekpunt van de wettekst.
• Er is een geldig alternatief met een strekking die daar dicht genoeg bij ligt.
• Partijen zouden dat alternatief hebben gekozen als zij hadden geweten dat de eerste weg niet begaanbaar was.

De wettekst koppelt die eisen aan elkaar. De strekking van beide handelingen moet 'in een zodanige mate' overeenkomen dat moet worden aangenomen dat de andere handeling zou zijn verricht. Een vaste maat voor die overeenstemming geeft de wet niet; zij verbindt de mate van overeenstemming rechtstreeks aan de vraag of die andere handeling zou zijn verricht.

De rem: belangen van buitenstaanders

Conversie gaat niet door als zij onredelijk zou zijn tegenover een belanghebbende die niet als partij aan de rechtshandeling heeft meegewerkt. Zo wordt voorkomen dat een reparatie tussen twee partijen ten koste gaat van iemand die er buiten stond, bijvoorbeeld een andere schuldeiser of een latere verkrijger die zijn positie op de nietigheid heeft ingericht.

Hoe het gevolg intreedt

De wet formuleert het gevolg rechtstreeks: aan de nietige handeling 'komt' de werking van de andere handeling 'toe'. De wettekst maakt dat niet afhankelijk van een verklaring van een van de partijen of van een uitspraak van de rechter. Conversie is ook iets anders dan de gedeeltelijke nietigheid van artikel 3:41 BW: daar blijft een deel van dezelfde handeling staan, hier krijgt de handeling als geheel de werking van een andere.

Een voorbeeld. Partijen bedoelen een bepaald zekerheidsrecht te vestigen, maar kiezen een vorm die de wet daarvoor niet toelaat, zodat de handeling nietig is. Levert wat zij deden wel de vereisten op voor een andere, wel toegelaten figuur met dezelfde strekking, dan kan die in de plaats komen. Heeft een andere schuldeiser intussen zijn positie bepaald op basis van de nietigheid, dan kan conversie tegenover hem onredelijk zijn en gaat zij niet door.

In de praktijk

Bij een nietigheid is de vraag of wat er is gebeurd voldoet aan de eisen van een andere, wel geldige figuur. Is dat zo, dan kan de transactie langs die weg toch werking hebben, zonder dat alles opnieuw hoeft te worden verricht.

Of conversie slaagt, hangt af van de omstandigheden van het geval en van de belangen van derden. Wie een rechtshandeling opstelt, kan er daarom niet vooraf van uitgaan dat een nietige constructie later alsnog de werking van een geldige krijgt.