Boek 3 Artikel 2 (3:2 BW)

Dit artikel zegt wanneer iets in juridische zin een zaak is. Er gelden twee eisen tegelijk: het object moet stoffelijk zijn en het moet voor mensen beheersbaar zijn. Een tafel voldoet daaraan, een vrachtwagen ook, en een zak cement eveneens. Een domeinnaam, een bestand op een server of een vordering op de buurman voldoet er niet aan, want daar valt niets tastbaars aan te wijzen. Zaken vormen samen met de vermogensrechten de goederen van artikel 3:1 BW.

De twee eisen naast elkaar

• Stoffelijk. Er moet materie zijn: iets tastbaars, dat je kunt aanwijzen of aanraken. Wat alleen als idee, gegeven of aanspraak bestaat, valt hier al af.
• Vatbaar voor menselijke beheersing. Mensen moeten er feitelijke macht over kunnen uitoefenen, er iets mee kunnen doen, het kunnen afsluiten of verplaatsen. Wat zich naar zijn aard aan alle greep onttrekt, valt af.

Beide eisen moeten tegelijk zijn vervuld. Het woord 'vatbaar' in de tweede eis wijst op een mogelijkheid: het is niet nodig dat iemand het object op dit moment ook werkelijk onder zich heeft. Een fiets die iemand is kwijtgeraakt en die in een sloot ligt, blijft een zaak, ook al oefent niemand er op dat moment macht over uit. De toets begint wel bij de eerste eis. Een melodie die iemand heeft bedacht, of de kennis die een vakman in zijn hoofd heeft, strandt daar al: dat is geen stoffelijk object, zodat de vraag naar beheersing niet eens aan de orde komt.

Waarom deze afbakening telt

Een reeks regels in het vermogensrecht is uitsluitend voor zaken geschreven. Bezit en houderschap gaan uit van feitelijke macht. Roerende zaken worden geleverd door ze in de macht van de verkrijger te brengen, terwijl rechten op een heel andere manier overgaan. Een pandrecht kan op een roerende zaak worden gevestigd, en de regels over bestanddelen uit artikel 3:4 BW gaan alleen over zaken die met elkaar verbonden raken.

Een voorbeeld uit de praktijk van een ondernemer. Zijn laptops en zijn magazijnstellingen zijn zaken: die kan hij verpanden en die kunnen in beslag worden genomen. De openstaande facturen op zijn klanten zijn geen zaken, maar vorderingen en dus vermogensrechten. Ook daarop kan zekerheid worden gevestigd, alleen langs de weg die de wet voor rechten voorschrijft.

In de praktijk

Bij de vraag welke regel geldt, is de eerste stap vast te stellen of het object tastbaar is. Gaat het om iets tastbaars, dan komt daarna de vraag of het roerend of onroerend is, want artikel 3:3 BW knoopt daar weer nieuwe gevolgen aan vast.

Bij digitale waarde is die eerste stap beslissend. Een harde schijf of een usb-stick is een zaak; de gegevens die erop staan zijn dat niet. Dit artikel zegt alleen dat zulke gegevens geen zaak zijn; of er op een andere grond een recht op bestaat, hangt af van wat het is, bijvoorbeeld een recht van intellectuele eigendom of een aanspraak uit een overeenkomst. Bij afspraken over software, data of een online account bepaalt daarom de omschrijving in de overeenkomst welke rechten en verplichtingen er zijn.