Artikel 45o Aw: Wie een vergeten werk voor het eerst uitgeeft

Wie een werk dat nooit eerder is uitgegeven voor het eerst rechtmatig openbaar maakt nadat het auteursrecht erop is verlopen, krijgt daarvoor zelf een uitsluitend recht. Hij mag het werk dan gedurende een beperkte periode openbaar maken en verveelvoudigen met uitsluiting van anderen, net zoals een maker dat volgens artikel 1 Aw kan. Dat recht duurt vijfentwintig jaar.

Het gaat om een beloning voor de ontsluiting, niet om een beloning voor het scheppen. Iemand die in een archief een onbekend handschrift vindt, dat leesbaar maakt, controleert en uitgeeft, steekt daar tijd en geld in. Zou een ander die uitgave de dag erna ongestraft mogen overnemen, dan zou niemand het risico nog nemen en zouden zulke werken in de dozen blijven liggen. Daarom kent de wet hier een zelfstandig recht toe aan de eerste uitgever.

Wanneer ontstaat dit recht

Er moeten drie dingen samenvallen. Het werk is niet eerder uitgegeven, de gewone beschermingsduur is voorbij, en de openbaarmaking gebeurt rechtmatig. Die laatste eis is de lastigste: je moet langs een geoorloofde weg bij het werk zijn gekomen en het mogen publiceren. Wie een handschrift uit een particuliere collectie meeneemt of tegen de afspraken met een archief in publiceert, maakt niet rechtmatig openbaar en krijgt het recht dus niet.

Hoe lang het duurt

Het recht vervalt vijfentwintig jaar na de eerste rechtmatige openbaarmaking. Die termijn wordt niet op de dag af gerekend maar vanaf de eerste januari van het jaar dat volgt op het jaar van openbaarmaking. Publiceer je in maart, dan begint de klok pas op de eerste dag van het volgende kalenderjaar te lopen. Dat maakt de einddatum voor iedereen eenvoudig te bepalen.

Ook werken die nooit beschermd waren

Het derde lid trekt de regeling door naar werken die nooit auteursrechtelijk beschermd zijn geweest en waarvan de maker meer dan zeventig jaar geleden is overleden. Denk aan zeer oude stukken die dateren van voor er van auteursrecht sprake was. Ook wie zo'n stuk als eerste rechtmatig uitgeeft, krijgt de bescherming van vijfentwintig jaar. Zonder die aanvulling zou juist het oudste materiaal buiten de boot vallen, terwijl de moeite van het ontsluiten daar het grootst is.

Een voorbeeld

Een muziekuitgeverij krijgt van een erfgenaam toegang tot een kist met papieren van een componist die ruim honderd jaar geleden overleed. Daarin zit een nooit uitgevoerde suite. De uitgeverij laat het handschrift transcriberen, verzorgt een uitgave en brengt die uit. Vanaf de eerste januari van het volgende jaar loopt haar termijn van vijfentwintig jaar. Een concurrent die die editie een jaar later scant en zelf op de markt brengt, handelt in strijd met dit recht. Ook wie zelfstandig teruggaat naar hetzelfde handschrift en daarvan een eigen uitgave maakt, komt binnen die vijfentwintig jaar in botsing met het uitsluitende recht van de uitgeverij; dat het onderliggende werk zelf allang vrij is, verandert dat niet.

In de praktijk

• Voor de uitgever: leg de datum van eerste openbaarmaking vast en bewaar bewijs waaruit blijkt dat je toestemming had om het stuk te gebruiken. Zonder die twee is je positie later moeilijk te onderbouwen.
• Voor de uitgever: onderzoek eerst of het werk echt nooit eerder is uitgegeven. Een oude, kleine oplage in het verleden haalt de hele grondslag onderuit.
• Voor de gebruiker: dat een werk oud is en de maker allang overleden, betekent niet dat elke editie vrij is. Kijk of er sprake is van een recente eerste uitgave voordat je overneemt.

De normale beschermingsduur waar dit artikel op aansluit, is geregeld in artikel 37 Aw. Pas als die termijn is verstreken en het werk nog steeds ongepubliceerd is, komt deze bepaling in beeld.