Artikel 15c Aw: Uitlenen tegen een leenvergoeding

Een instelling die exemplaren uitleent hoeft daarvoor geen toestemming te vragen aan de rechthebbenden, maar moet wel een billijke vergoeding betalen. Voorwaarde is dat het exemplaar door of met toestemming van de maker of zijn rechtverkrijgende in het verkeer is gebracht. Dit is het leenrecht: geen verbodsrecht, maar een recht op geld.

De wetgever heeft hier twee belangen tegen elkaar afgewogen. Bibliotheken moeten hun collectie kunnen uitlenen zonder per titel te onderhandelen, en auteurs, vertalers, illustratoren en uitgevers moeten meedelen in het gebruik dat zo van hun werk wordt gemaakt. Het resultaat is een wettelijke licentie met een verplichte vergoeding.

Wat uitlenen is en wat eronder valt

Uitlenen is het voor beperkte tijd beschikbaar stellen zonder direct of indirect economisch voordeel, via een instelling die daarvoor toegankelijk is. Het verschilt daarmee van verhuur, waarbij juist wel een commercieel voordeel wordt beoogd. Artikel 12 Aw rekent beide tot de handelingen waarvoor de rechthebbende in beginsel toestemming moet geven; dit artikel maakt voor het uitlenen een uitzondering, tegen betaling.

Software valt er in beginsel buiten

Voor werken die vallen onder artikel 10 Aw, eerste lid, onder 12° geldt de regeling niet. Een computerprogramma kun je dus niet met een beroep op dit artikel uitlenen. Er is één opening: is het programma onderdeel van een informatiedrager en dient het uitsluitend om de gegevens daarop toegankelijk te maken, dan valt het wel onder de regeling. Voor het uitlenen van software zul je verder gewoon een licentie moeten hebben.

Wie zijn vrijgesteld van betaling

• Onderwijs en onderzoek: instellingen van onderwijs en onderzoek en de daaraan verbonden bibliotheken hoeven geen leenvergoeding te betalen. Ook de Koninklijke Bibliotheek is in haar rol als onderzoeksinstelling vrijgesteld.
• Uitlenen aan mensen met een handicap: door gemeenten, provincies of het rijk gesubsidieerde openbare bibliotheekvoorzieningen betalen niets voor het uitlenen van omgezette werken, bijvoorbeeld in een toegankelijk leesformaat, aan bij hen ingeschreven personen met een handicap. Het gaat om werken die zijn omgezet op grond van de artikelen 15i of 15j Aw, of ingevoerd door een toegelaten entiteit op grond van artikel 15k Aw.

- Afstand door de rechthebbende: heeft de maker of zijn rechtverkrijgende schriftelijk afstand gedaan van de vergoeding, dan is zij niet verschuldigd. Die afstand moet schriftelijk worden meegedeeld aan de rechtspersonen bedoeld in de artikelen 15d en 15f Aw, en de betalingsplichtige moet dat kunnen aantonen.

In de praktijk

Een stichting begint een buurtbibliotheek waar bewoners gratis boeken kunnen lenen. Zij hoeft geen enkele uitgever om toestemming te vragen, ook niet voor recente titels, zolang de exemplaren rechtmatig zijn gekocht. Wel moet zij zich melden voor de leenvergoeding en haar uitleningen administreren. Gaat zij daarnaast dvd's tegen betaling meegeven met de bedoeling er geld aan te verdienen, dan is dat verhuur en valt het buiten dit artikel.

• Voor uitleners: houd bij wat je uitleent en hoe vaak, en controleer of je onder een vrijstelling valt. Ga niet zelf uit van afstand: die moet schriftelijk zijn meegedeeld en jij moet dat kunnen bewijzen.
• Voor rechthebbenden: zorg dat je bij de incasserende organisatie bekend bent met de juiste titels en aandeel; wie zich niet meldt, loopt uitkeringen mis.

De hoogte van de vergoeding regel je niet zelf: die wordt vastgesteld volgens artikel 15d Aw, en geschillen erover horen thuis bij de rechter die in artikel 15e Aw wordt aangewezen.