Artikel 18b Aw: Parodie, karikatuur en pastiche

Een parodie kan alleen werken als het origineel herkenbaar blijft. Precies daarom raakt elke parodie aan het auteursrecht van een ander. Dit artikel lost dat op: het gebruik van een werk in een karikatuur, parodie of pastiche is geen inbreuk, mits het blijft binnen wat volgens de regels van het maatschappelijk verkeer redelijk is.

Achter die bepaling zit een afweging tussen twee belangen. De maker heeft er belang bij te bepalen wat er met zijn werk gebeurt; de samenleving heeft er belang bij dat je met humor, spot en stijlnabootsing commentaar kunt leveren, ook op werk dat je niet zelf hebt gemaakt. De wet kiest niet voor een van beide, maar legt de uitkomst in een redelijkheidstoets.

Wat telt als parodie, karikatuur of pastiche

Een parodie neemt een werk als vertrekpunt en zet er iets tegenover: humor, spot of commentaar. Een karikatuur overdrijft herkenbare trekken. Een pastiche bootst juist een stijl of vorm na, meestal als eerbetoon of oefening. Gemeenschappelijk is dat het resultaat vertoont dat het naar iets anders verwijst, en dat het publiek dat ook zo begrijpt. Een kopie met een grappig randje eromheen is geen parodie; er moet een eigen invalshoek zijn.

De grens van het maatschappelijk verkeer

De toevoeging over het maatschappelijk verkeer is de rem op deze beperking. Daarbij wegen onder meer mee of het publiek de parodie als zodanig herkent, of niet meer van het origineel is overgenomen dan nodig, en of de parodie de maker onnodig beschadigt. Een parodie die vooral dient om zelf geld te verdienen aan de aantrekkingskracht van het origineel, of die discriminerende boodschappen aan de maker toeschrijft, valt buiten de bescherming van dit artikel.

Een voorbeeld

Een striptekenaar maakt van de omslag van een populair kookboek een spotversie waarin alle gerechten uit weggegooid voedsel bestaan, als commentaar op voedselverspilling. Het origineel is herkenbaar, maar de boodschap is duidelijk een andere en het publiek ziet meteen dat dit geen echt kookboek is. Dat valt onder dit artikel. Maakt dezelfde tekenaar in plaats daarvan een vrijwel identieke omslag met alleen een andere kleur, om zo een eigen kookboek te verkopen, dan is het geen parodie maar concurrentie op andermans werk.

Waar het misgaat

• Te weinig afstand — wie het origineel bijna één op één overneemt en er alleen een grappige tekst bij zet, komt zelden weg met een beroep op dit artikel.
• Commercieel zwaartepunt — een parodie mag geld opleveren, maar naarmate de verkoopwaarde vooral in de herkenbaarheid van het origineel zit, wordt de redelijkheidstoets strenger.
• De persoon van de maker — spot met een werk is iets anders dan een aanval op de maker; die laatste kan ook langs andere weg onrechtmatig zijn, bijvoorbeeld op grond van artikel 6:162 BW.

Los van deze beperking houdt de maker zijn persoonlijkheidsrechten uit artikel 25 Aw, waaronder het recht zich te verzetten tegen aantasting van zijn werk die zijn eer of naam schaadt. Een geslaagd beroep op de parodie-uitzondering betekent dus niet automatisch dat elke vorm van bewerking geoorloofd is.