Artikel 25f Aw: Bedingen die de maker kan vernietigen

Dit artikel geeft de maker een breekijzer tegen contractclausules die hem te ver klemzetten. Twee soorten bedingen zijn vernietigbaar: bedingen die voor een onredelijk lange of onvoldoende bepaalde termijn aanspraak maken op zijn toekomstige werk, en bedingen die hem gelet op alle omstandigheden onredelijk bezwaren.

Vernietigbaar betekent dat het beding geldig is totdat de maker het inroept. Doet hij dat, dan valt het beding met terugwerkende kracht weg terwijl de rest van het contract in stand blijft. Hij moet dus zelf actie ondernemen; de rechter schrapt zulke clausules niet uit zichzelf.

Aanspraken op toekomstig werk

Een exploitant wil vaak zekerheid over wat een maker hierna nog gaat maken. Dat mag, maar niet grenzeloos. Een clausule die alles claimt wat de maker de komende vijftien jaar produceert, of die het simpelweg heeft over al zijn toekomstige werk zonder afbakening naar soort, genre of periode, is kwetsbaar. Hoe langer de looptijd en hoe vager de omschrijving, hoe eerder het beding sneuvelt.

Onredelijk bezwarend

Het tweede lid is de open norm. Er wordt gekeken naar de aard en inhoud van de overeenkomst, de manier waarop die tot stand kwam, de belangen die partijen over en weer kenbaar waren en alle verdere omstandigheden. Denk aan een standaardcontract dat zonder onderhandelingsruimte werd voorgelegd, een verhouding waarin de maker economisch afhankelijk is, of een clausule die de maker alle risico laat dragen terwijl de opbrengst elders valt. Voorbeelden die in de praktijk vaak ter discussie staan zijn een onbeperkte overdracht voor een symbolisch bedrag, een verbod om ooit nog vergelijkbaar werk te maken, en een beding waarin de maker bij voorbaat afziet van vergoedingen voor nog onbekende gebruiksvormen.

Opzeggen werkt twee kanten op

Heeft de wederpartij zichzelf het recht gegeven het contract tussentijds op te zeggen, dan komt diezelfde bevoegdheid onder gelijke voorwaarden ook aan de maker toe. Dat voorkomt dat de ene partij zich vrij kan bewegen terwijl de ander jarenlang vastzit.

Een voorbeeld

Een beginnende songschrijver tekent bij een klein muziekbedrijf een contract waarin staat dat alle composities die hij de komende tien jaar maakt automatisch aan dat bedrijf toekomen, tegen een vast maandbedrag en zonder deling in de opbrengst. Zo'n combinatie van lange looptijd, vage afbakening en scheve verhouding tussen prestatie en tegenprestatie is precies waar dit artikel op ziet. De schrijver kan het beding inroepen zonder dat het hele contract vervalt.

In de praktijk

• Voor de maker. Roep de vernietiging schriftelijk en gemotiveerd in en benoem exact welk beding je bedoelt. Blijf ondertussen duidelijk over wat wel is afgesproken.
• Voor de maker. Bewaar bewijs van hoe het contract tot stand kwam: kreeg je bedenktijd, was er ruimte om iets te wijzigen, is er iets uitgelegd. Dat weegt mee bij de beoordeling.
• Voor de exploitant. Baken aanspraken op toekomstig werk af naar soort werk en naar een overzichtelijke periode, en zorg voor een tegenprestatie die in verhouding staat. Een strak begrensd beding houdt eerder stand dan een allesomvattend beding.

Deze bescherming heeft een ruimer bereik dan de rest van het hoofdstuk: de eerste twee leden gelden ook bij een gehele of gedeeltelijke overdracht van het auteursrecht en bij een exclusieve licentie.