Artikel 15a Aw: Wanneer mag je citeren?

Je mag uit het werk van een ander citeren in een aankondiging, een beoordeling, een polemiek of een wetenschappelijke verhandeling, en in uitingen met een vergelijkbaar doel. Daarvoor is geen toestemming nodig, mits je aan vier voorwaarden voldoet. Buiten die voorwaarden is een citaat een verveelvoudiging of openbaarmaking waarvoor toestemming van de rechthebbende nodig is.

De wetgever wilde het mogelijk maken om over werken te schrijven, ze te bespreken en erover te debatteren zonder daarvoor eerst toestemming te vragen. De bepaling hangt samen met de Europese Auteursrechtrichtlijn (2001/29/EG), die lidstaten toestaat een uitzondering voor citaten te maken, onder meer voor kritiek of recensies.

Voor welke uitingen

De wet noemt vier soorten uitingen: een aankondiging, een beoordeling, een polemiek en een wetenschappelijke verhandeling. Die opsomming is niet afgesloten: de wettekst voegt er 'een uiting met een vergelijkbaar doel' aan toe. Het aanknopingspunt dat de wet daarvoor kiest, is het doel van de uiting; over de vorm of het medium waarin zij verschijnt, zegt het artikel niets. Of een concrete uiting zo'n vergelijkbaar doel heeft, hangt af van de omstandigheden van het geval.

De vier voorwaarden

1. Het geciteerde werk is rechtmatig openbaar gemaakt, dus met toestemming van de rechthebbende of op een andere rechtmatige grond. Uit een gelekt manuscript of een niet-gepubliceerde tekst mag je niet citeren.

2. Het citeren blijft binnen wat naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is, en aantal en omvang van de geciteerde delen worden gerechtvaardigd door het doel.

3. Artikel 25 Aw wordt in acht genomen. Dat artikel beschermt onder meer het recht op naamsvermelding en het recht om zich te verzetten tegen wijzigingen en aantasting van het werk; ook een citaat moet daaraan voldoen.

4. De bron wordt duidelijk vermeld, met de naam van de maker, voor zover dat redelijkerwijs mogelijk is.

Doel en omvang in verhouding

De tweede voorwaarde legt een verband tussen wat je overneemt en het doel waarvoor je dat doet. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet het citaat in dienst staan van de uiting waarin het is opgenomen. Een vaste maat voor de omvang geeft de wet niet; of aantal en omvang van de geciteerde delen door het doel worden gerechtvaardigd, hangt af van de omstandigheden.

Een voorbeeld

Een recensent bespreekt een nieuwe dichtbundel en haalt twee strofen aan bij zijn oordeel over het ritme en de klankkleur. Drukt hij in een bespreking van enkele alinea's vijf complete gedichten af, dan is de vraag of aantal en omvang van het overgenomen materiaal nog door het doel van de bespreking worden gerechtvaardigd. Een bronvermelding beantwoordt die vraag niet; dat is een aparte voorwaarde.

Persoverzichten en vertalingen

Het tweede lid rekent persoverzichten uit dag-, nieuws- of weekbladen en tijdschriften uitdrukkelijk tot citeren. Het derde lid bepaalt dat het artikel ook geldt voor citeren in een andere taal dan de oorspronkelijke. Voor het overnemen van nieuwsberichten en artikelen over actuele onderwerpen bevat artikel 15 Aw een eigen regeling.

In de praktijk

• Voor auteurs en redacties: loop bij elk citaat de vier voorwaarden na en vermeld maker en vindplaats.
• Voor iedereen: de vier voorwaarden gelden naast elkaar; aan de ene voorwaarde voldoen, bijvoorbeeld door de bron te vermelden, maakt het ontbreken van een andere niet goed.