Artikel 45n Aw: Uitzonderingen die software niet kent

Een aantal regels dat voor gewone werken vanzelfsprekend is, geldt bij computerprogramma's niet. Dit artikel sluit ze uit: de uitzondering voor tekst- en datamining door onderzoeksorganisaties en erfgoedinstellingen, de kopie voor eigen oefening, studie of gebruik, de thuiskopieregeling en het hele hoofdstuk over de exploitatieovereenkomst. Software heeft namelijk zijn eigen, gesloten stelsel van uitzonderingen.

De gedachte daarachter is dat de regeling voor software al een eigen evenwicht kent. De rechtmatige verkrijger heeft daar een gebruiksrecht, een recht op een reservekopie, een recht om de werking te onderzoeken en onder strikte voorwaarden een recht om te decompileren. Die maatpakken zouden uit hun voegen worden gerukt als daarnaast ook de algemene uitzonderingen zouden gelden.

Geen privékopie en geen thuiskopie

Voor gewone werken mag een natuurlijke persoon zonder commercieel oogmerk enkele exemplaren maken voor eigen oefening, studie of gebruik; dat staat in artikel 16b Aw. Daarnaast bestaat de thuiskopieregeling van artikel 16c Aw, waarbij die kopie is toegestaan tegen een vergoeding die in de prijs van dragers en apparaten is verwerkt. Geen van beide werkt voor software. Een programma naar je privélaptop kopiëren omdat je het thuis ook wilt gebruiken, is dus geen toegestane privékopie. Wat je wel mag, is precies wat het softwarehoofdstuk toestaat.

Geen datamining-uitzondering

De uitzondering voor tekst- en datamining ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek uit artikel 15n Aw geldt evenmin. Een onderzoeksinstelling die rechtmatige toegang tot software heeft, kan zich voor het verveelvoudigen van dat programma niet op die bepaling beroepen. Voor onderzoek aan een programma zelf blijft zij aangewezen op de mogelijkheden die het softwarehoofdstuk biedt, in het bijzonder het waarnemen, bestuderen en testen tijdens toegestaan gebruik.

Geen auteurscontractenrecht voor softwaremakers

Dit is de uitsluiting met de grootste gevolgen. Het hoofdstuk over de exploitatieovereenkomst, de artikelen 25b tot en met 25h Aw, beschermt makers tegen ongunstige contracten: een aanspraak op een billijke vergoeding, transparantie over de opbrengsten, een correctie bij onverwacht succes, het terughalen van rechten bij niet-exploiteren en de vernietigbaarheid van onredelijke bedingen. Voor makers van computerprogramma's geldt dat allemaal niet. Een programmeur die zijn rechten overdraagt, staat dus op de gewone regels van het contractenrecht en op wat hij zelf weet te bedingen.

Een voorbeeld

Een zelfstandige ontwikkelaar bouwt in opdracht van een start-up een planningsmodule en draagt de rechten over tegen een vast bedrag. Twee jaar later blijkt de module de kern van een succesvol product. Bij een boek of een filmscenario zou de maker een beroep kunnen doen op de regeling voor onverwacht succes. Bij software kan dat niet. Wil de ontwikkelaar meedelen, dan moet hij dat vooraf in zijn contract regelen, bijvoorbeeld met een vergoeding per verkochte licentie of een herzieningsclausule.

In de praktijk

• Voor de programmeur: onderhandel vooraf. Er is geen wettelijk vangnet dat een te lage vergoeding achteraf herstelt.
• Voor de opdrachtgever: de keerzijde is rust. Wat netjes is overeengekomen, blijft in beginsel staan, ook als het product later veel opbrengt.
• Voor de gebruiker: reken niet op een privékopie. Bij software is de licentie het enige dat telt, plus de smalle uitzonderingen van dit hoofdstuk.