Artikel 35 Aw: Straf op publicatie van andermans portret

Wie een portret tentoonstelt of op een andere manier openbaar maakt terwijl hij daartoe niet gerechtigd is, pleegt een strafbaar feit en riskeert een geldboete van de vierde categorie. Het gaat om elke vorm van naar buiten brengen van een afbeelding waarop iemand herkenbaar staat: ophangen in een etalage, afdrukken in een folder, plaatsen op een website of tonen op een scherm in een wachtruimte.

Het portretrecht is in de eerste plaats een civiele aangelegenheid: de geportretteerde vraagt om verwijdering, om een verbod of om een vergoeding. Deze bepaling geeft daar een strafrechtelijke rugdekking bij. Het beschermde belang is dat niemand ongevraagd het gezicht van een ander tot handelswaar of tot publiek materiaal maakt.

Wanneer ben je niet gerechtigd

De wet bepaalt elders wie wel en niet mag publiceren. Bij een portret dat in opdracht van de geportretteerde is gemaakt, is toestemming van die persoon nodig; artikel 20 Aw werkt dat uit. Bij een portret dat niet in opdracht is gemaakt, mag publicatie niet als een redelijk belang van de geportretteerde zich daartegen verzet; dat is de maatstaf van artikel 21 Aw. Wie buiten die grenzen publiceert, is niet gerechtigd en komt binnen het bereik van deze strafbepaling.

Openbaar maken is breder dan drukken

De tekst noemt het tentoonstellen apart, maar zet daar meteen naast: op andere wijze openbaar maken. Daaronder valt ook het delen in een besloten groep die feitelijk uit een groot publiek bestaat, het opnemen in een presentatie voor klanten en het opnemen in reclamemateriaal. Doorgeven aan één persoon in een privébericht is dat doorgaans niet, omdat er dan geen publiek wordt bereikt.

Een overtreding, dus geen opzet nodig

Het tweede lid kwalificeert het feit als overtreding. Dat betekent dat de vervolging niet hoeft te bewijzen dat de publicatie bewust onrechtmatig gebeurde. Wie zich vergist over de toestemming, is dus niet automatisch veilig. Wel geldt de algemene regel dat straf uitblijft als iemand werkelijk geen enkel verwijt te maken valt, bijvoorbeeld als hij is misleid met een vervalste toestemmingsverklaring waarvan de onjuistheid niet te onderkennen was.

Een voorbeeld

Een sportschool maakt sfeerfoto's tijdens een groepsles en zet daar later een grote afdruk van op een reclamebord langs de weg, met een deelnemer prominent in beeld. Die deelnemer heeft nooit iets ondertekend en wil niet in verband worden gebracht met de zaak. Zij kan civiel verwijdering en een vergoeding vragen; daarnaast is de publicatie zelf strafbaar gesteld in deze bepaling.

In de praktijk

• Voor ondernemers en marketeers: werk met een korte, schriftelijke toestemming per gebruik en leg vast voor welke kanalen en welke periode die geldt. Een handtekening bij de deur is geen vrijbrief voor een landelijke campagne.
• Voor fotografen: het auteursrecht op de foto is iets anders dan het recht om de afgebeelde persoon te tonen. Je mag maker zijn en toch niet mogen publiceren.
• Voor geportretteerden: leg vast waar en wanneer je de afbeelding zag, en bewaar een schermafbeelding. Vraag eerst schriftelijk om verwijdering; die stap is vaak sneller dan een aangifte.

Naast het portretrecht gelden er ook privacyregels voor het verwerken van beeldmateriaal van herkenbare personen. Die twee sporen lopen naast elkaar: toestemming voor het één betekent niet automatisch dat het ander is geregeld.