Artikel 18 Aw: Foto's van kunst in de openbare ruimte

Wie een beeldhouwwerk op een plein fotografeert of een gebouw in beeld brengt, maakt daarmee geen inbreuk op het auteursrecht, mits het werk is gemaakt om permanent op een openbare plaats te staan en het wordt afgebeeld zoals het zich daar bevindt. Dit wordt ook wel panoramavrijheid genoemd.

De bepaling sluit aan bij de Europese Auteursrechtrichtlijn (2001/29/EG), die lidstaten toestaat een beperking te maken voor het gebruik van bouwwerken en beeldhouwwerken die zijn gemaakt om permanent op openbare plaatsen te worden geplaatst. Wie zich in de openbare ruimte beweegt en die vastlegt, heeft zo geen toestemming nodig van de makers van de werken die daar permanent staan.

Welke werken

Het artikel verwijst naar twee categorieën uit artikel 10, eerste lid, Aw. Onder 6° vallen werken van teken-, schilder-, bouw- en beeldhouwkunst, lithografieën, graveer- en andere plaatwerken. Onder 8° vallen ontwerpen, schetsen en plastische werken, voor zover het gaat om werken betrekkelijk tot de bouwkunde. Andere categorieën uit artikel 10 Aw, zoals fotografische werken (onder 9°) en werken van toegepaste kunst (onder 11°), worden in dit artikel niet genoemd.

De eisen

• Bestemd voor blijvende plaatsing. De wettekst kijkt naar het doel waarmee het werk tot stand kwam: het is 'gemaakt om permanent in openbare plaatsen te worden geplaatst'.
• Op een openbare plaats. Het gaat om plaatsen die voor het publiek openbaar zijn, zoals straten, pleinen en parken.
• Zoals het zich daar bevindt. De vrijheid geldt voor afbeeldingen van het werk zoals het zich op die plaats bevindt.
• Afbeeldingen. Het artikel spreekt van de verveelvoudiging of openbaarmaking van afbeeldingen van het werk. Daarbij valt te denken aan foto's, filmopnamen, tekeningen en schilderijen waarop het werk is weergegeven.

De wet maakt geen onderscheid tussen commercieel en niet-commercieel gebruik. Zowel het maken van de afbeelding (verveelvoudiging) als het verspreiden of online plaatsen ervan (openbaarmaking) is gedekt.

De beperking voor compilatiewerken

Voor uitgaven die afbeeldingen van meerdere werken bijeenbrengen, bevat de tweede zin een eigen grens. Die grens wordt per maker getrokken: geteld wordt hoeveel werken van één en dezelfde beeldhouwer of architect in de compilatie terechtkomen, en de wet staat er daarvan 'enkele' toe. Een getal noemt de tekst niet; wat 'enkele' is, hangt af van de omstandigheden.

Een voorbeeld

Een makelaar plaatst bij een woningaanbod een foto van de straat, met het kunstwerk op de rotonde verderop in beeld. Dat de foto een commercieel doel dient, staat op zichzelf niet aan dit artikel in de weg. Een fotograaf die een boek uitbrengt met foto's van twintig schoolgebouwen die allemaal door dezelfde architect zijn ontworpen, stuit wel op de slotzin: van één maker mogen in een compilatie maar enkele werken worden overgenomen.

In de praktijk

• Uitgevers en marketeers: tel hoeveel werken van dezelfde maker u in één compilatie opneemt.
• Let op de plaats en het werk. Of u zich op dit artikel kunt beroepen, hangt af van de vraag of het werk op een openbare plaats staat, of het daarvoor permanent is gemaakt en of het tot de genoemde categorieën hoort.
• Denk aan andere rechten. Dat het auteursrecht niet in de weg staat, zegt niets over afgebeelde personen, voor wie het portretrecht van de artikelen 19 tot en met 21 Aw kan gelden, of over huisregels van de eigenaar van het terrein.