Artikel 16o Aw: Verweesde werken beschikbaar stellen

Dit artikel lost een klassiek probleem van archieven en musea op: een werk mag u niet gebruiken zonder toestemming, maar u kunt die toestemming niet vragen omdat u niet weet wie de rechthebbende is. Voor die situatie geeft de wet niet-commerciële erfgoed- en onderwijsinstellingen de bevoegdheid om zo'n verweesd werk toch te kopiëren en beschikbaar te stellen, onder strikte voorwaarden.

Het gaat om openbaar toegankelijke bibliotheken, onderwijsinstellingen en musea, en daarnaast archieven en instellingen voor cinematografisch of audiovisueel erfgoed die geen direct of indirect economisch of commercieel voordeel nastreven. Het werk moet bovendien voor het eerst openbaar gemaakt zijn in een lidstaat van de Europese Unie of in een staat die partij is bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte. Ten slotte werkt de regeling maar voor drie werksoorten uit de opsomming van artikel 10 Aw: geschriften, muziekwerken en filmwerken. Zelfstandige foto's en beeldende kunst vallen er dus buiten; een foto die in een geschrift of een filmwerk is opgenomen, loopt met dat werk mee.

De drie voorwaarden

Voldoet de instelling aan het profiel, dan komen er drie eisen bij. Het werk moet deel uitmaken van de eigen verzameling. De rechthebbende moet na een zorgvuldig onderzoek, zoals artikel 16p Aw dat uitwerkt, niet zijn geïdentificeerd en opgespoord. En het gebruik moet passen binnen de publieke taak van de instelling: behouden en restaureren, en toegang bieden voor culturele en onderwijsdoeleinden.

Die laatste eis is meer dan een formaliteit. Zij verklaart waarom deze uitzondering bestaat: niet om gratis materiaal te leveren, maar om te voorkomen dat collecties onbruikbaar blijven omdat een naam ontbreekt.

Als er meerdere makers zijn

Het tweede lid regelt het gemengde geval. Behoort het recht aan meer personen toe en zijn niet alle rechthebbenden gevonden, dan mag het werk alleen worden gebruikt als de wél opgespoorde rechthebbende daarvoor toestemming geeft voor zijn deel. Een half verweesd werk is dus niet automatisch vrij. Bovendien moet de instelling bij de beschikbaarstelling vermelden welke rechthebbenden zij wel heeft geïdentificeerd maar niet heeft kunnen bereiken.

Nooit gepubliceerd materiaal

Het derde lid opent een deur voor stukken die nooit openbaar zijn gemaakt: brieven, schetsen, thuisopnamen. Die mogen op dezelfde voet worden gebruikt als zij met toestemming van de rechthebbende in de collectie zijn opgenomen én redelijkerwijs aannemelijk is dat die rechthebbende zich niet tegen het gebruik zou verzetten. Dat vraagt een inschatting: wie zijn archief aan een instelling schenkt om het te laten ontsluiten, verzet zich vermoedelijk niet, maar bij vertrouwelijk materiaal ligt dat anders.

Het vierde lid staat toe dat de instelling met het gebruik inkomsten genereert, maar uitsluitend ter dekking van de kosten van digitalisering en beschikbaarstelling. Een bijdrage voor een scan op bestelling kan dus, een verdienmodel op verweesd materiaal niet.

Een voorbeeld

Een streekmuseum bezit een reeks amateurfilms over de wederopbouw van een dorp. De maker is jaren geleden overleden, erfgenamen zijn onbekend. Het museum doorloopt het onderzoek van artikel 16p Aw, legt vast wat het heeft geraadpleegd, digitaliseert de films en zet ze in een educatieve online collectie met een vermelding dat de rechthebbende onbekend is. Dat mag. Dezelfde films aan een reclamebureau licentiëren tegen een marktvergoeding mag niet.

In de praktijk

• Begin bij het onderzoek, niet bij de publicatie. Zonder gedocumenteerd zorgvuldig onderzoek staat u met lege handen; artikel 16p Aw schrijft voor hoe u dat doet.
• Houd rekening met terugkeer. Meldt de rechthebbende zich alsnog, dan eindigt het gebruik en is er een billijke vergoeding verschuldigd; artikel 16q Aw regelt dat.
• Voor makers en erfgenamen: vindt u eigen werk in een collectie terug, dan hoeft u niet te procederen om het weg te krijgen. De weg loopt via het beëindigen van de verweesde status.