Artikel 47d Aw: Waar onderwijs- en erfgoedgebruik plaatsvindt

Digitaal gebruik heeft geen natuurlijke plaats. Wie een tekst in een online leeromgeving zet, maakt die in theorie overal ter wereld beschikbaar. Dit artikel legt voor twee gevallen vast waar dat gebruik juridisch geacht wordt plaats te vinden: in het land van de onderwijsinstelling of van de erfgoedinstelling die het doet.

Zonder zo'n regel zou een school of museum bij elk digitaal gebruik moeten nagaan of het ook in andere landen onder een uitzondering valt. Dat is niet te doen, en het gevolg zou zijn dat instellingen uit voorzichtigheid minder digitaal aanbieden dan de wet toelaat. De fictie in dit artikel neemt die onzekerheid weg.

Onderwijs in een beveiligde omgeving

Het eerste lid gaat over gebruik dat uitsluitend dient ter toelichting bij het onderwijs en dat plaatsvindt via een beveiligde elektronische omgeving: een afgeschermde leeromgeving die alleen toegankelijk is voor de eigen leerlingen of studenten en het onderwijzend personeel. De grondslagen daarvoor staan in artikel 12 Aw, vijfde lid, voor digitaal gebruik bij een voordracht of uitvoering, en in artikel 16 Aw voor het overnemen van werk in lesmateriaal.

Vindt zulk gebruik plaats, dan geldt het als gebruik in de lidstaat waar de onderwijsinstelling is gevestigd, en alleen daar. Een student die tijdens een uitwisseling vanuit een ander land inlogt, verandert daar niets aan. De instelling beoordeelt haar gebruik dus naar één recht: dat van haar eigen vestigingsland.

Werk dat niet in de handel is

Het tweede lid doet hetzelfde voor cultureel erfgoedinstellingen die werken beschikbaar stellen die niet in de handel verkrijgbaar zijn. De voorwaarden daarvoor staan in artikel 18c Aw: het werk maakt permanent deel uit van de collectie, het wordt voor niet-commerciële doeleinden en op een niet-commerciële website aangeboden, en de naam van de maker wordt vermeld tenzij dat niet lukt. Die uitzondering geldt bovendien niet voor soorten werken waarvoor een voldoende representatieve collectieve beheersorganisatie bestaat; dan loopt het gebruik via een licentie. Is aan dit alles voldaan, dan wordt de publicatie geacht uitsluitend plaats te vinden in het land waar de instelling zit.

Een voorbeeld

Een hogeschool zet gescande hoofdstukken en opgenomen colleges in haar afgeschermde leeromgeving. Studenten volgen die vanuit verschillende landen. Voor het auteursrecht is dat gebruik in Nederland, dus de school toetst alleen aan de Nederlandse regels en aan de vergoedingsafspraken die daarbij horen. Zet zij hetzelfde materiaal op een openbare website, dan valt het buiten deze bepaling: de beveiligde omgeving is een voorwaarde, geen detail.

In de praktijk

• Voor onderwijsinstellingen: houd de leeromgeving werkelijk afgeschermd en beperk de toegang tot ingeschreven deelnemers en docenten. Verwatert die afscherming, dan verliest u de grondslag én de plaatsbepaling van dit artikel.
• Voor erfgoedinstellingen: documenteer waarom een werk niet in de handel verkrijgbaar is en houd die vaststelling actueel. De plaatsbepaling helpt u alleen als aan de inhoudelijke voorwaarden is voldaan.
• Voor rechthebbenden: u kunt gebruik door een instelling in een ander land niet zomaar naar Nederlands recht beoordelen. Kijk eerst naar het vestigingsland van die instelling.