Artikel 43e Aw: Hoe lang het volgrecht duurt

Dit artikel koppelt de looptijd van het volgrecht aan die van het auteursrecht: op het moment dat het auteursrecht op een kunstwerk vervalt, vervalt ook het recht op een vergoeding bij doorverkoop. Daarnaast staat hier een overgangsregeling die de aanspraak van erfgenamen aanvankelijk uitstelde.

De koppeling is logisch. Het volgrecht is geen zelfstandig eigendomsrecht op het voorwerp maar een uitloper van het auteursrecht van de maker. Zodra een werk vrij is voor iedereen om te verveelvoudigen en openbaar te maken, past het niet dat de handel in de fysieke exemplaren nog wel wordt belast.

Zo lang als het auteursrecht

Praktisch betekent dit dat het volgrecht na het overlijden van de kunstenaar nog een lange periode doorloopt en dat de erfgenamen daarvan profiteren. Is die periode voorbij, dan is het werk publiek domein: een veilinghuis dat een oud schilderij verkoopt hoeft dan niets af te dragen, hoe hoog de opbrengst ook is.

Voor de erfgenamen betekent de koppeling ook iets anders: het volgrecht valt niet los te knippen van de rest van de nalatenschap in de zin dat het langer of korter zou lopen dan het auteursrecht op hetzelfde werk. Eindigt het ene, dan eindigt het andere.

De overgangsregeling voor erfgenamen

Toen het volgrecht in Nederland werd ingevoerd, gold voor de erfgenamen een uitgestelde start. Bij verkopen tot 1 januari 2010 was de vergoeding niet verschuldigd aan de rechtverkrijgenden van de maker krachtens erfopvolging; de kunstenaar zelf kon wel innen. De wet liet toe die periode bij algemene maatregel van bestuur te verlengen tot uiterlijk 1 januari 2012, en van die bevoegdheid is ook gebruikgemaakt. Erfgenamen konden daardoor pas aanspraak maken op verkopen vanaf 1 januari 2012.

Dat uitstel gaf de kunsthandel de tijd om zich op de nieuwe last in te stellen. Voor verkopen van vandaag heeft de regeling geen betekenis meer: de genoemde data liggen ruim in het verleden en erfgenamen kunnen sindsdien gewoon innen. De bepaling is nog wel van belang bij een afrekening over die oude periode.

Een voorbeeld ter illustratie. De kleinzoon van een overleden schilder ontdekt dat een kunsthandel in 2008 en opnieuw in 2015 een doek van zijn grootvader heeft doorverkocht. Over de verkoop uit 2015 kan hij aanspraak maken; over die uit 2008 niet, omdat erfgenamen toen nog buiten de regeling vielen.

In de praktijk

• Voor erfgenamen: ga na wanneer de beschermingstermijn op het werk afloopt. Daarna heeft aanspraak maken geen zin meer.
• Voor handelaren: controleer bij oud werk eerst of het auteursrecht nog loopt. Zo niet, dan is er geen afdracht en ook geen informatieplicht.

Wie het recht toekomt en wanneer het opeisbaar wordt, staat in artikel 43a Aw; op wie de betalingsplicht rust volgt uit artikel 43c Aw.