Artikel 25fa Aw: Kort wetenschappelijk werk vrij beschikbaar stellen

Onderzoekers dragen hun rechten bij publicatie vaak over aan een tijdschriftuitgever, waarna hun eigen artikel achter een betaalmuur verdwijnt. Dit artikel geeft hun een niet-contractueel weg te schrijven recht om zo'n publicatie na verloop van een redelijke termijn alsnog gratis voor het publiek beschikbaar te stellen.

De gedachte is dat onderzoek dat met belastinggeld is betaald ook voor het publiek toegankelijk hoort te zijn. Tegelijk krijgt de uitgever een periode van exclusiviteit, zodat hij zijn investering in redactie, peer review en verspreiding kan terugverdienen. Het artikel is een compromis tussen die twee belangen.

Aan welke voorwaarden moet zijn voldaan

• Een kort werk van wetenschap. Het gaat om artikelen en vergelijkbare korte bijdragen, niet om boeken of proefschriften. Waar de grens precies ligt is niet in de wet vastgelegd en is in de praktijk een terugkerend twistpunt.
• Publieke financiering. Het onderzoek moet geheel of gedeeltelijk met Nederlandse publieke middelen zijn bekostigd. Gedeeltelijke bekostiging is genoeg; een gemengd gefinancierd project valt er dus ook onder.
• Een redelijke termijn. Het beschikbaar stellen mag pas na verloop van een redelijke termijn na de eerste openbaarmaking. De wet noemt geen aantal maanden; wat redelijk is verschilt per vakgebied en per publicatievorm.
• Om niet. Het werk moet gratis beschikbaar worden gesteld. Het artikel geeft geen recht om het opnieuw te verkopen of in een betaald pakket op te nemen.

- Bronvermelding. Bij het beschikbaar stellen moet duidelijk worden vermeld waar het werk voor het eerst is verschenen.

Wat het recht niet regelt

Het artikel zegt niets over welke versie mag worden gedeeld: de ingediende versie, de geaccepteerde versie na peer review of de opgemaakte publicatie. Ook over de vorm van beschikbaarstelling zwijgt het; een instellingsrepository of een persoonlijke pagina zijn beide denkbaar. Het recht komt toe aan de maker zelf, niet automatisch aan zijn instelling, ook al voeren instellingen het in de praktijk vaak namens hun onderzoekers uit.

In de praktijk

• Voor de onderzoeker. Controleer of het contract met de uitgever een langere embargotermijn oplegt. Zo'n afspraak kan dit recht niet wegnemen, maar het loont om vooraf duidelijk te maken dat je er gebruik van zult maken.
• Voor de onderzoeker. Vermeld bij het online zetten steeds volledig en zichtbaar waar het werk oorspronkelijk verscheen. Dat is een harde voorwaarde, geen beleefdheidsvorm.
• Voor de uitgever. Reken erop dat korte publiek gefinancierde bijdragen na verloop van tijd elders gratis opduiken. Een businessmodel dat volledig leunt op permanente exclusiviteit bij dit type publicaties staat onder druk.

Een voorbeeld: een promovendus publiceert een artikel van tien pagina's in een vaktijdschrift en draagt daarbij zijn rechten over. Het onderzoek is deels gefinancierd door een publieke onderzoeksfinancier. Enige tijd na verschijning zet hij het artikel in de openbare collectie van zijn instelling, met een duidelijke verwijzing naar het tijdschrift waarin het voor het eerst stond. Dat mag, ook als de uitgever daar bezwaar tegen maakt.