Is een portret vervaardigd zonder daartoe strekkende opdracht, den maker door of vanwege den geportretteerde, of te diens behoeve, gegeven, dan is openbaarmaking daarvan door dengene, wien het auteursrecht daarop toekomt, niet geoorloofd, voor zoover een redelijk belang van den geportretteerde of, na zijn overlijden, van een zijner nabestaanden zich tegen de openbaarmaking verzet.
Artikel 21 Aw: Redelijk belang tegen publicatie van een portret
Redelijk belang tegen publicatie van een portret
Wettekst
Toelichting
Foto's van mensen worden meestal niet in opdracht gemaakt: op straat, bij een evenement, in een demonstratie of aan de zijlijn van een wedstrijd. Dit artikel geeft de afgebeelde persoon in die gevallen geen absoluut vetorecht, maar wel een middel: publicatie is niet toegestaan voor zover een redelijk belang van de geportretteerde zich daartegen verzet.
Dat is bewust een open norm. De wet zet het belang van de afgebeelde persoon tegenover de vrijheid van de maker en van de pers om beeld te publiceren, en laat de uitkomst afhangen van de omstandigheden. Geen enkele foto is daarmee op voorhand verboden of op voorhand vrij.
Wat is een portret
Een portret is elke afbeelding waarop iemand herkenbaar is. Dat hoeft geen gezicht te zijn: een karakteristieke houding, een tatoeage of een combinatie van kenmerken kan al genoeg zijn wanneer het publiek daaruit afleidt om wie het gaat. Ook een tekening, een schilderij of een beeld valt eronder.
Welke belangen tellen mee
- Privacybelang — publicatie van beeld uit een medische, religieuze of intieme context, of van kinderen, weegt zwaar.
- Veiligheidsbelang — wie door publicatie herkenbaar en daardoor kwetsbaar wordt, heeft een sterk belang.
- Commercieel belang — mensen met een verzilverbare populariteit, zoals sporters en artiesten, kunnen zich verzetten tegen gebruik van hun beeltenis in reclame zonder vergoeding.
- Reputatiebelang — een foto in een context die een verkeerde indruk wekt, bijvoorbeeld naast een bericht over fraude, raakt de goede naam.
De afweging
Tegenover die belangen staat het belang bij publicatie. Bij nieuwsberichtgeving over een gebeurtenis van openbaar belang weegt de informatievrijheid zwaar en zal een gewone bijstander weinig kans hebben. Bij zuiver commercieel gebruik, zoals een reclame-uiting, ligt dat omgekeerd: dan is er nauwelijks een tegenwicht en wint het belang van de afgebeelde persoon al snel. De maatstaf die in de praktijk wordt gehanteerd komt erop neer dat hoe kleiner de informatiewaarde en hoe groter het commerciële voordeel, hoe eerder het verzet slaagt.
In de praktijk
- Voor de geportretteerde — vraag eerst om verwijdering met een concrete onderbouwing van je belang; vage bezwaren tegen publicatie zijn geen redelijk belang.
- Voor uitgevers en marketeers — regel voor commercieel beeld altijd een schriftelijke toestemming van elke herkenbare persoon, ook bij sfeerbeeld en stockmateriaal.
- Voor fotografen — je auteursrecht op de foto staat los van de vraag of je haar mag publiceren; die twee vragen worden vaak door elkaar gehaald.
Een start-up gebruikt een festivalfoto op zijn homepage om te laten zien dat het product populair is. Op de voorgrond staat een bezoeker herkenbaar in beeld. Die bezoeker wordt zo zonder toestemming aan het merk verbonden; zijn belang weegt hier zwaarder dan het commerciële belang van de start-up, en hij kan verwijdering vragen. Was dezelfde foto bij een nieuwsbericht over de drukte op het festival geplaatst, dan was de uitkomst waarschijnlijk anders geweest. Ging het om een portret dat in opdracht van de afgebeelde persoon is gemaakt, dan geldt niet dit artikel maar de striktere toestemmingsregel van artikel 20 Aw. Naast het portretrecht kan ook de privacywetgeving een rol spelen, en bij onnodig grievend gebruik biedt artikel 6:162 BW een aanvullende grondslag.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Is een financieel belang een redelijk belang bij een portret?
De Hoge Raad beslist dat een redelijk belang in de zin van art. 21 Aw niet beperkt is tot belangen van niet-financiele aard. Heeft iemand in de uitoefening van zijn beroep zoveel populariteit verworven dat zijn portret commercieel kan worden geexploiteerd, dan is zijn belang om in de voordelen van die exploitatie mee te delen - en openbaarmaking voor commerciele doeleinden niet te hoeven toelaten zonder vergoeding - een redelijk belang. De Hoge Raad verwerpt het cassatieberoep van de uitgever.
-
Mag een portret zonder vergoeding in reclame worden gebruikt?
De Hoge Raad stelt voorop dat de geportretteerde in beginsel steeds een redelijk belang heeft om zich te verzetten tegen gebruik van zijn portret als ondersteuning van een commerciele reclame-uiting. Het publiek zal de opname van het portret namelijk opvatten als een blijk van publieke steun voor het product of de dienst, en dat levert in beginsel een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer op. Dat de geportretteerde zelf aan het verrichten van die dienst heeft meegewerkt en daardoor binnen een bepaalde kring al met de dienst wordt geassocieerd, doet daaraan niet af; het commerciele belang van de adverteerder weegt niet zwaar genoeg. De Hoge Raad vernietigt het arrest van het hof en verwijst de zaak voor de vaststelling van de schadevergoeding.
-
Wanneer is een film- of televisieopname een portret?
De Hoge Raad beslist dat de technische wijze waarop een portret is vervaardigd niet beslissend is: ook tegen openbaarmaking van film- of televisieopnamen waarop iemand te zien en te horen is kan de geportretteerde zich op grond van art. 21 Aw verzetten, en het verbod kan zich mede uitstrekken tot het geluid dat deel uitmaakt van die opnamen. Verder oordeelt de Hoge Raad dat het geheel of gedeeltelijk onherkenbaar maken van het gelaat niet eraan in de weg hoeft te staan dat van een portret sprake is, omdat de identiteit van de betrokkene ook kan blijken uit wat de afbeelding verder toont. De Hoge Raad verwerpt het beroep voor zover de eisers daarin ontvankelijk zijn.
-
Hoe weegt de rechter het portretrecht tegen de uitingsvrijheid af?
De Hoge Raad zet uiteen welke bescherming de geportretteerde aan art. 21 Aw kan ontlenen. Een redelijk belang kan zowel een privacybelang als een commercieel belang zijn, en wordt door de openbaarmaking inbreuk gemaakt op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, dan is in beginsel van een redelijk belang sprake; de norm richt zich niet alleen tot de maker maar ook tot derden. Of de openbaarmaking onrechtmatig is volgt uit een afweging tegen de vrijheid van meningsuiting en informatievrijheid waarbij alle omstandigheden van het geval meewegen, zoals de persoon van de geportretteerde, de aard van de afbeelding, de context van de publicatie en de nieuws- of informatiewaarde. Voorafgaande toestemming is daarbij geen uitgangspunt, en bij iemand met verzilverbare populariteit kan een belangrijke rol spelen of een redelijke vergoeding is aangeboden; de Hoge Raad verwerpt het beroep.
-
Kan een lookalike een portret van een ander zijn?
De Hoge Raad omschrijft een portret in de zin van art. 21 Aw als een op welke wijze ook vervaardigde afbeelding van een persoon die daarin kan worden herkend. Een afbeelding van een lookalike kan onder omstandigheden een portret zijn van de persoon op wie hij lijkt, maar daarvoor is niet alleen herkenbaarheid vereist, maar ook dat de mogelijkheid tot herkenning is vergroot door bijkomende omstandigheden, zoals grime en kleding, wat de afbeelding verder toont of de context van de openbaarmaking. Dat voor de aanschouwer duidelijk is dat het niet de nagebootste persoon zelf betreft staat niet in de weg aan een portret; het parodierende karakter van een afbeelding speelt pas een rol in de door art. 21 Aw voorgeschreven belangenafweging. Het hof had dit miskend; de Hoge Raad vernietigt het arrest en verwijst het geding, waarna die afweging nog moet plaatsvinden.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.