Artikel 20 Aw: Portret in opdracht publiceren

Een fotograaf heeft het auteursrecht op de foto's die hij maakt, maar dat recht geeft hem niet de vrije hand om iemands portret te publiceren. Dit artikel bepaalt dat wie het auteursrecht op een portret in opdracht heeft, dat portret niet openbaar mag maken zonder toestemming van de afgebeelde persoon, of gedurende tien jaar na diens overlijden van zijn nabestaanden.

De ratio is dat een portret niet alleen een werk is maar ook een afbeelding van een mens. Wie zich laat portretteren, geeft daarmee niet zijn zeggenschap over zijn gezicht weg. Het artikel is regelend recht: partijen mogen iets anders afspreken, en in de praktijk gebeurt dat ook vaak.

Alleen portretten in opdracht

Het derde lid verklaart het laatste lid van het vorige artikel van toepassing, waardoor deze regeling beperkt blijft tot portretten die in opdracht van of ten behoeve van de afgebeelde persoon zijn gemaakt. Is er geen opdracht, dan geldt niet dit artikel maar de belangenafweging van artikel 21 Aw.

Wat is openbaar maken

Openbaar maken betekent hier: het portret buiten de privésfeer brengen. Publicatie op een website, in een portfolio, in een advertentie, op sociale media of in een tentoonstelling valt eronder. Een afdruk die de fotograaf aan de opdrachtgever meegeeft, niet. Het verbod geldt bovendien voor de rechthebbende zelf, ook wanneer hij het auteursrecht van iemand anders heeft gekocht.

Meerdere personen op één afbeelding

Bevat de afbeelding het portret van meerdere personen, dan is voor de hele afbeelding toestemming van iedereen nodig. Onvindbaarheid van één afgebeelde persoon blokkeert dus de publicatie; wegretoucheren of uitsnijden is dan de praktische route, mits daarmee niemand meer herkenbaar in beeld is.

Waar het misgaat

• Portfoliogebruik — de meeste conflicten ontstaan doordat een fotograaf opdrachtfoto's als eigen promotiemateriaal gebruikt; dat is openbaar maken en vergt toestemming.
• Mondelinge toestemming — die is geldig maar bijna niet te bewijzen; leg vast waarvoor, waar en hoelang gepubliceerd mag worden.
• Doorverkoop van beeld — wie beeldmateriaal aan derden licentieert, moet controleren of de toestemming van de geportretteerde die vormen van gebruik dekt.
• Overlijden — de bevoegdheid van nabestaanden loopt tien jaar door; archiefbeeld van kort geleden is dus niet automatisch vrij.

Een cateraar laat bedrijfsfoto's maken voor zijn nieuwe menukaart. De fotograaf plaatst een van de portretten later in een landelijke campagne voor zijn eigen studio. Zonder aanvullende toestemming van de afgebeelde medewerker is dat niet toegestaan, ook al is de fotograaf onbetwist auteursrechthebbende. De medewerker kan verwijdering vorderen, en bij commercieel gebruik ook een vergoeding.

Naast dit artikel houdt de geportretteerde de bevoegdheden uit artikel 19 Aw om het portret te laten verveelvoudigen. De twee artikelen vullen elkaar aan: het ene beschermt het gebruik door de afgebeelde persoon, het andere beperkt het gebruik door de rechthebbende.