Boek 4 Artikel 81 (4:81 BW)

Aanspraak maken op de legitieme portie levert een geldvordering op, maar die vordering kan niet altijd meteen worden geïnd. Dit artikel regelt het moment waarop betaling kan worden verlangd. De hoofdregel is dat de vordering de eerste zes maanden na het overlijden niet opeisbaar is. Daarna volgt een reeks bijzondere regels die vooral de langstlevende echtgenoot beschermen: zolang die de goederen nodig heeft, hoeft er niet te worden betaald.

De eerste zes maanden

In het half jaar na het overlijden ligt de nalatenschap in beginsel stil voor de legitimaris. Die periode geeft de erfgenamen de tijd om te inventariseren, schulden te betalen en de omvang van de vorderingen vast te stellen. De legitimaris kan in die tijd wel aanspraak maken op zijn portie en zijn vordering laten berekenen; betaling kan hij nog niet afdwingen, tenzij zich een van de hierna genoemde uitzonderingen voordoet.

De wettelijke verdeling en de langstlevende

Is de nalatenschap volgens artikel 4:13 BW van rechtswege verdeeld, dan komt de vordering ten laste van de echtgenoot. Zij wordt dan opeisbaar in twee gevallen, die zo nodig ook binnen de eerste zes maanden werken; doet een van beide zich in die periode voor, dan hoeft de legitimaris het half jaar niet af te wachten:

• Faillissement of schuldsanering. De echtgenoot is failliet verklaard of de schuldsaneringsregeling voor natuurlijke personen is op hem van toepassing verklaard.
• Overlijden. De echtgenoot is zelf overleden.

Komt de vordering ten laste van een legaat aan iemand anders dan de echtgenoot, dan mag deze regel het moment van opeisbaarheid niet verder opschuiven dan de hoofdregel van zes maanden meebrengt.

Zolang er een vruchtgebruik speelt

De vordering is ook niet opeisbaar zolang goederen van de nalatenschap nog kunnen worden belast met een vruchtgebruik op grond van artikel 4:29 BW of artikel 4:30 BW, en zolang zo'n vruchtgebruik bestaat en de echtgenoot daarvoor verbonden is. Raakt de echtgenoot in faillissement of schuldsanering, dan wordt de vordering alsnog opeisbaar voor zover hij ervoor verbonden is.

Zijn er naast de echtgenoot anderen die voor de vordering verbonden zijn, dan kan van ieder van hen tijdens het vruchtgebruik maar een deel worden opgeëist. Dat deel is even groot als het aandeel dat zijn deel in de niet met vruchtgebruik belaste goederen uitmaakt van de goederen van de nalatenschap. De legitimaris kan dus wel gedeeltelijk innen, maar niet ten koste van het vruchtgebruik.

Is de vordering opeisbaar geworden doordat de schuldsaneringsregeling op de echtgenoot van toepassing werd, dan wordt zij na een reguliere beëindiging van die regeling voor het onbetaald gebleven deel weer niet-opeisbaar. De regel uit de Faillissementswet die overgebleven schulden na de schuldsanering niet langer afdwingbaar maakt, geldt voor deze vordering niet. De legitimaris raakt zijn aanspraak dus niet kwijt; hij moet alleen opnieuw wachten.

Een voorbeeld

Een dochter is onterfd; haar vader liet een echtgenote na en de nalatenschap is wettelijk verdeeld. Zij maakt kort na het overlijden aanspraak op haar legitieme portie. Betaling kan zij niet afdwingen: haar vordering wordt in beginsel pas opeisbaar als de weduwe overlijdt of failliet gaat. Haar aanspraak staat vast en telt mee, maar het geld komt later.

In de praktijk

Verwar het maken van aanspraak niet met het innen van geld. Maak tijdig en schriftelijk aanspraak, want daarvoor gelden eigen termijnen, en accepteer dat de betaling er soms jaren later pas komt. Voor de langstlevende betekent dit artikel dat hij niet gedwongen kan worden de woning te verkopen om een onterfd kind uit te betalen zolang de wet zijn positie beschermt.