Boek 4 Artikel 138 (4:138 BW)

Bij een erfstelling onder een voorwaarde krijgt eerst de een het vermogen en pas bij vervulling van de voorwaarde de ander. Dat roept twee vragen op: wie kan er tegenover de buitenwereld optreden, en wat mag de eerste verkrijger intussen met het vermogen doen? Dit artikel splitst het antwoord. Naar buiten toe geldt degene die het vermaakte nu heeft als de enige rechthebbende. Naar binnen toe, tegenover degene die het later kan krijgen, is hij gebonden aan de regels die voor een vruchtgebruiker gelden.

Tegenover derden één aanspreekpunt

Voor rechten en rechtsvorderingen die tegen derden of door derden worden uitgeoefend, telt alleen de huidige verkrijger. Hij int, hij procedeert, hij wordt gedagvaard. Een huurder, een bank of een schuldenaar hoeft zich dus niet af te vragen met wie hij van doen heeft, en hoeft niet te wachten tot duidelijk is of de voorwaarde ooit in vervulling gaat. Ook wie zelf iets van het vermogen te vorderen heeft, richt zich tot deze verkrijger; de verwachter hoeft hij daarbij niet te betrekken.

Tegenover de verwachter de plichten van een vruchtgebruiker

Zolang onzeker is of de voorwaarde in vervulling gaat, gelden intern de wettelijke regels over vruchtgebruik uit titel 8 van Boek 3, en wel overeenkomstig. De verkrijger staat dan tegenover de verwachter zoals een vruchtgebruiker tegenover de hoofdgerechtigde. De wet noemt zelf het belangrijkste gevolg: hij moet het vermaakte bewaren en in stand houden, zodat het er nog is als de ander aan de beurt komt. Hij mag de vruchten houden, de rente, de huur, de opbrengst van een bedrijf, maar hij mag het vermogen zelf niet opmaken. Alleen als de erflater hem uitdrukkelijk de bevoegdheid heeft gegeven om te verteren en onvoorwaardelijk te vervreemden, mag hij vrij aan het vermogen zelf komen.

De gebondenheid duurt 'zolang de vervulling der voorwaarden onzeker is'. Gaat de voorwaarde in vervulling, dan komt het vermaakte toe aan degene die de erflater voor dat geval aanwees. Staat vast dat de voorwaarde niet meer in vervulling kan gaan, dan is de onzekerheid waaraan de wet de vruchtgebruiksregels verbindt, eveneens voorbij.

De erfstelling zonder opvolger

Het derde lid regelt het geval waarin de erflater wel een ontbindende voorwaarde stelde, maar niemand aanwees die het vermogen daarna krijgt. Dan is de verkrijger tegenover degene aan wie het bij vervulling van de voorwaarde toevalt, bevoegd de goederen te verkopen en te verteren, op dezelfde voet als een vruchtgebruiker die die bevoegdheid heeft gekregen. De erflater kan dat inperken; doet hij dat niet, dan krijgt de eerste verkrijger de ruime variant.

Een vader bepaalt dat zijn spaargeld naar zijn zoon gaat en bij diens overlijden naar zijn kleinkinderen die de zoon overleven. De zoon zet de rekening op zijn naam, belegt en int de rente; de bank hoeft alleen met hem te maken. Tegenover zijn kinderen moet hij het vermogen zelf bewaren, want zijn vader heeft hem niet het recht gegeven het op te maken. Had de vader de zoon in het testament uitdrukkelijk toegestaan het geld te verteren, dan hadden de kleinkinderen alleen aanspraak op wat er bij het overlijden van de zoon nog over was.

In de praktijk

Voor de eerste verkrijger is van belang wat er bij de aanvang tot het vermaakte behoorde en wat er daarna mee is gebeurd: wat er binnenkwam, wat er is verkocht en wat ervoor in de plaats kwam. Een eigen administratie daarvan maakt dat later inzichtelijk. De verwachter heeft nu geen zeggenschap over het beheer, maar wel een belang dat de wet beschermt: het vermogen moet er zijn wanneer zijn moment komt. Of de erflater de bevoegdheid tot vervreemden en verteren heeft gegeven, maakt voor beiden het verschil tussen bewaren en mogen opmaken; dat volgt uit de tekst van het testament.

Hoe lang deze tussenfase kan duren, is niet onbeperkt: artikel 4:140 BW begrenst de duur van voorwaardelijke makingen.