Boek 4 Artikel 41 (4:41 BW)

De vorige artikelen geven de langstlevende en de kinderen een reeks aanspraken: het vruchtgebruik van de woning, het vruchtgebruik van andere goederen voor de verzorging, de sommen ineens en het recht om het bedrijf over te nemen. Dit korte artikel maakt die aanspraken hard. Bij testament kan er niet van worden afgeweken. Een bepaling die dat toch probeert, heeft geen effect.

Wat dat betekent voor een testament

Een erflater mag zijn echtgenoot en zijn kinderen onterven; die vrijheid blijft. Maar hij kan hun niet ontnemen wat deze afdeling hun geeft. Een clausule als dat de langstlevende geen aanspraak mag maken op vruchtgebruik, of dat een kind afziet van een som ineens, is krachteloos. De rechthebbende kan zich er eenvoudig op beroepen dat de wet voorgaat.

Welke artikelen het betreft

Het artikel spreekt van 'deze afdeling'. Dat is de afdeling over de andere wettelijke rechten, die loopt van artikel 4:28 tot en met artikel 4:41 BW. Daaronder vallen het voortgezette gebruik van de woning in de eerste zes maanden, het vruchtgebruik van woning en inboedel, het vruchtgebruik van andere goederen voor de verzorging, de sommen ineens en de overdracht van bedrijfsgoederen. De regeling van de wettelijke verdeling en de wilsrechten van de kinderen staat in een andere afdeling en valt niet onder dit artikel; daar bepaalt de wet zelf op een aantal plaatsen uitdrukkelijk dat de erflater mag afwijken.

Wat binnen de afdeling geregeld blijft

Dwingend betekent niet dat alles vastligt. Waar de afdeling zelf ruimte geeft, mag de erflater die gebruiken. Zo kent artikel 4:30 BW de erflater de bevoegdheid toe om bij uiterste wilsbeschikking aan te wijzen welke goederen vóór of na andere met het vruchtgebruik worden belast. Daarnaast kan de kantonrechter op verzoek in een aantal gevallen ingrijpen, bijvoorbeeld op grond van artikel 4:33 BW. Die beslissing ligt dan bij de rechter, niet bij de erflater.

Wat het artikel bereikt

De aanspraken uit deze afdeling zijn bedoeld voor wie na een overlijden achterblijft: een partner die in de woning wil blijven, een kind dat nog wordt verzorgd of opgevoed, iemand die zonder loon in het bedrijf van de erflater heeft gewerkt. Door het verbod om er bij testament van af te wijken, hangen die aanspraken niet af van wat de erflater in zijn uiterste wil heeft gezet.

Een voorbeeld

Een man laat in zijn testament opnemen dat zijn tweede echtgenote uitdrukkelijk geen enkel wettelijk recht toekomt en dat zij de woning binnen een maand moet verlaten. Die bepaling werkt niet. Zij kan gewoon binnen de wettelijke termijn verklaren dat zij vruchtgebruik van de woning verlangt, en de erfgenamen moeten daaraan meewerken.

In de praktijk

In een testament kan de erflater gebruikmaken van wat de afdeling wel toelaat, zoals het aanwijzen van goederen voor het vruchtgebruik. Wie na een overlijden een testament onder ogen krijgt waarin zijn rechten worden weggeschreven, hoeft zich daar niet bij neer te leggen, maar moet wel zelf tijdig aanspraak maken; de termijnen lopen ook als de tekst onjuist is.