Boek 4 Artikel 202 (4:202 BW)

Vereffenen betekent dat een nalatenschap volgens vaste wettelijke regels wordt afgewikkeld: de boedel wordt in kaart gebracht, de schulden worden in de juiste volgorde voldaan, en pas daarna is er iets te verdelen. Dit artikel bepaalt wanneer die weg verplicht is. Even zwaar is hij niet voor iedereen: het eerste lid geldt behoudens artikel 4:221 BW, zodat de meest formele stappen — schuldeisers openlijk oproepen, een lijst van vorderingen opmaken en rekening en verantwoording met een uitdelingslijst neerleggen — voor erfgenamen die door hun beneficiaire aanvaarding vereffenaar zijn pas gelden wanneer de kantonrechter dat bepaalt. Buiten de gevallen van dit artikel mogen de erfgenamen de nalatenschap onderling afwikkelen zonder dat de wettelijke vereffeningsregels gelden.

De twee hoofdgevallen

• Beneficiaire aanvaarding. Heeft een of hebben meer erfgenamen onder voorrecht van boedelbeschrijving aanvaard, dan moet er in beginsel worden vereffend. Eén erfgenaam is dus genoeg om de hele boedel in dat regime te brengen.

- Benoeming door de rechtbank. Heeft de rechtbank een vereffenaar benoemd, dan gelden de wettelijke regels hoe dan ook, ook als niemand beneficiair heeft aanvaard.

De uitzondering voor de executeur

Er is een uitweg bij een ruime boedel. Is er een executeur die bevoegd is de opeisbare schulden en legaten te voldoen, en kan hij aantonen dat de goederen van de nalatenschap ruimschoots toereikend zijn om alle schulden te betalen, dan hoeft er ondanks de beneficiaire aanvaarding niet volgens de wet te worden vereffend. De bewijslast ligt bij hem: hij moet het laten zien, niet alleen beweren. Ontstaat er ruzie over de vraag of de boedel inderdaad ruim genoeg is, dan beslist de kantonrechter.

Let op het verschil in rollen. De executeur ontleent zijn bevoegdheden aan het testament en handelt binnen die grenzen. De vereffenaar werkt volgens de wettelijke vereffeningsregels en staat onder toezicht van de rechter. Dit artikel bepaalt slechts wanneer het tweede regime intreedt, niet wat de executeur verder mag.

Ontheffing bij een positief saldo

Heeft een wettelijke vertegenwoordiger namens een erfgenaam beneficiair aanvaard, bijvoorbeeld een ouder namens zijn kind, dan kan de vereffening onnodig zwaar uitpakken als de nalatenschap duidelijk positief is. Het tweede lid laat hem daarom aan de kantonrechter vragen om ontheffing van de verplichting om volgens de wet te vereffenen. Voorwaarde is dat het saldo van de nalatenschap positief is.

De wettelijke verdeling

Is de nalatenschap volgens artikel 4:13 BW van rechtswege verdeeld, dus tussen de echtgenoot en de kinderen, dan geldt een eigen regel. Een beneficiaire aanvaarding door een kind leidt dan niet tot wettelijke vereffening. Alleen wanneer de echtgenoot van de erflater zelf beneficiair heeft aanvaard, moet er volgens de wet worden vereffend. De achtergrond is dat de echtgenoot de goederen krijgt en de kinderen slechts een geldvordering hebben die nog niet opeisbaar is.

Een voorbeeld. Een man overlijdt en laat zijn vrouw en twee kinderen na. Een van de kinderen aanvaardt beneficiair omdat hij de administratie niet vertrouwt. Omdat de wettelijke verdeling geldt en de weduwe zuiver heeft aanvaard, hoeft de nalatenschap niet volgens de wet te worden vereffend; het kind houdt zijn geldvordering en de weduwe wikkelt af.

In de praktijk

Ga eerst na welk regime geldt, want daarvan hangt alles af: wie mag betalen, in welke volgorde, en wie er verantwoording aflegt. Is er een executeur en lijkt de boedel ruim, laat hem dan tijdig met stukken onderbouwen dat alle schulden kunnen worden voldaan; anders bent u alsnog tot vereffening gehouden. Twijfelt u, leg de vraag dan voor aan de kantonrechter of aan een notaris voordat u begint te betalen of te verdelen.