Boek 4 Artikel 1 (4:1 BW)

Er zijn maar twee manieren waarop iemand erfgenaam wordt: de wet wijst hem aan, of de overledene heeft hem in een testament benoemd. Dit artikel zet die twee naast elkaar. Ligt er geen testament, dan bepaalt de wet zelf wie de nalatenschap krijgt en in welke verhouding; dat heet erfopvolging bij versterf. Is er wel een testament, dan gaat de keuze van de erflater voor, binnen de grenzen die de rest van dit boek stelt.

Erfopvolging bij versterf

Zonder testament roept de wet de familie op in vaste groepen. Eerst komen de echtgenoot en de kinderen aan bod; is er in die groep niemand, dan volgt de tweede groep, en zo verder. Laat de erflater naast een of meer kinderen ook een echtgenoot of geregistreerd partner na, dan geldt bovendien de wettelijke verdeling: de langstlevende krijgt de goederen en de kinderen een vordering in geld die pas later opeisbaar wordt. Zijn er alleen kinderen, dan erven zij ieder gewoon een deel en blijft die verdeling uit; bij testament kan de erflater haar ook opzijzetten. Wie tot welke groep hoort, staat verderop in dit boek uitgewerkt.

Erfopvolging krachtens uiterste wil

Een uiterste wilsbeschikking is een regeling die iemand bij leven vastlegt voor na zijn dood. Het tweede lid noemt er twee die de wettelijke volgorde doorbreken: de erfstelling, waarbij de erflater zelf een of meer erfgenamen aanwijst, en de onterving, waarbij hij iemand die anders zou erven uitdrukkelijk buiten de nalatenschap plaatst. Beide vragen om een testament; een briefje in een la of een mondelinge mededeling aan de familie doet dit niet.

Erfgenaam, legataris en legitimaris

Deze drie posities worden vaak door elkaar gehaald, terwijl het verschil groot is.

• Erfgenaam volgt de erflater onder algemene titel op: hij krijgt niet alleen de bezittingen, maar ook de schulden van de nalatenschap.
• Legataris krijgt een bepaald goed of een bedrag en heeft daarvoor een vordering op de erfgenamen; hij deelt niet in de schulden.

- Legitimaris is een afstammeling die de wet als erfgenaam bij versterf tot de nalatenschap roept, zoals een kind of een kleinkind dat bij plaatsvervulling opkomt; giften en testamentaire keuzes van de erflater kunnen zijn aanspraak, die altijd in geld luidt, niet wegnemen. Verliezen kan hij haar wel: hij moet laten weten dat hij zijn legitieme wil ontvangen, binnen een redelijke termijn die een belanghebbende hem stelt en in elk geval binnen vijf jaar na het overlijden, en wie verwerpt moet daarbij meteen zeggen dat hij zijn legitieme toch wil hebben, anders houdt hij niets over. Hij kan daarnaast gewoon erfgenaam zijn; alleen wie is onterfd, staat buiten de afwikkeling.

Een voorbeeld

Een vader laat een testament na waarin hij zijn nieuwe partner tot enig erfgenaam benoemt en zijn zoon onterft. Zonder dat testament zou de zoon erfgenaam bij versterf zijn geweest. Nu is hij dat niet meer: hij beheert niets, hij tekent niets mee en hij is geen partij bij de afwikkeling. Wat hij wel houdt, is zijn aanspraak als legitimaris, die hij zelf moet opeisen en die alleen in geld wordt uitbetaald.

In de praktijk

De eerste vraag na een overlijden is dan ook altijd dezelfde: is er een testament. Dat wordt centraal geregistreerd en een notaris kan het opvragen. Blijkt er geen testament te zijn, dan geldt de wettelijke regeling zonder dat iemand daar iets voor hoeft te doen. Is er wel een, dan bepaalt de tekst daarvan wie erfgenaam is, wie een legaat krijgt en wie de afwikkeling ter hand neemt. Pas als dat vaststaat, is de volgende vraag zinvol: aanvaardt u de nalatenschap zuiver, beneficiair, of verwerpt u haar.