Boek 4 Artikel 230 (4:230 BW)

Plaatsvervulling houdt in dat de afstammelingen van iemand die zelf geen erfgenaam wordt, diens positie overnemen. Dat speelt niet alleen wanneer hij vóór de erflater is overleden, maar ook wanneer hij onwaardig is, onterfd is, de nalatenschap verwerpt of zijn erfrecht om een andere reden is vervallen. Dit artikel trekt die lijn door naar de inbreng. Wie bij plaatsvervulling opkomt, brengt niet alleen in wat hij zelf van de erflater kreeg, maar ook wat degene wiens plaats hij inneemt had moeten inbrengen als die wel erfgenaam was geweest.

De dubbele inbreng

• De eigen giften. Kreeg een kleinkind zelf een schenking van zijn grootouder met een voorschrift tot inbreng, dan brengt hij die in.

- De giften van de overgeslagen generatie. Daarnaast telt mee wat zijn overleden ouder had moeten inbrengen als die zelf erfgenaam was geweest.

Verdeeld naar erfdeel

Zijn er meer plaatsvervullers, dan draagt niet één van hen de hele last. Ieder brengt naar de mate van zijn erfdeel in. Twee kleinkinderen die samen de plaats van hun vader innemen, dragen dus ieder de helft van wat hun vader had moeten inbrengen, ervan uitgaande dat zij gelijk gerechtigd zijn. Zo blijft de verhouding tussen de takken van de familie in stand.

Waarom dit rechtvaardig is

Zonder deze regel zou een tak van de familie beter af zijn doordat er iemand is overleden. De schenking aan de overleden zoon zou dan zijn kinderen ten goede zijn gekomen zonder dat zij daarvoor bij de verdeling iets inleveren, terwijl de andere kinderen wel met hun eigen inbreng zitten. De wet zet dat gelijk: de plaatsvervuller neemt de positie van zijn ouder over, met de voordelen én met de verplichtingen die daarbij horen.

Een voorbeeld. Een grootmoeder laat twee kinderen na, maar haar zoon is eerder overleden en wordt vervangen door zijn twee kinderen. De zoon had bij leven veertigduizend euro gekregen met de bepaling dat die gift moest worden ingebracht. Bij de verdeling brengen de twee kleinkinderen die veertigduizend euro in, ieder naar de mate van zijn erfdeel, dus ieder twintigduizend euro. Daarnaast brengt ieder van hen in wat hij zelf van de grootmoeder ontving met een inbrengvoorschrift.

De grens blijft de wil van de erflater

Ook hier geldt wat artikel 4:229 BW als hoofdregel stelt: er wordt alleen ingebracht als de erflater dat heeft voorgeschreven, bij de gift of bij uiterste wilsbeschikking. Was er voor de schenking aan de overleden zoon geen inbreng bepaald, dan hoeven de plaatsvervullers niets in te brengen. Dit artikel breidt de kring van wie moet inbrengen uit, maar het schept geen nieuwe inbrengplichten.

In de praktijk

Erft u bij plaatsvervulling, ga dan na wat degene wiens plaats u inneemt van de erflater heeft gekregen en of daarbij inbreng is voorgeschreven; die informatie zit vaak in oude schenkingsstukken of in het testament. Datzelfde geldt wanneer die persoon nog in leven is maar niet erft, bijvoorbeeld omdat hij is onterfd, heeft verworpen of onwaardig is: ook dan schuift zijn inbrengplicht door naar wie zijn plaats inneemt. Bent u erfgenaam naast plaatsvervullers, vraag dan om diezelfde stukken voordat de verdeling wordt vastgelegd. Laat de notaris de berekening maken als er zowel eigen giften als giften van de vervangen erfgenaam in het spel zijn; de verhoudingen worden dan snel ingewikkeld.