Boek 4 Artikel 82 (4:82 BW)

Een erflater kan de legitieme portie van zijn kinderen niet wegnemen, maar hij kan wel bepalen dat het geld pas later hoeft te worden betaald. Dit artikel geeft hem daarvoor een uitdrukkelijke bevoegdheid. Maakt hij bij testament een beschikking die aan zijn echtgenoot toekomt, dan mag hij daaraan de voorwaarde koppelen dat de vordering van een legitimaris, voor zover die ten laste van de echtgenoot zou komen, pas na diens overlijden opeisbaar is. Daarbij gelden twee eisen. De beschikking moet gemaakt zijn ten gunste van de echtgenoot zelf of van de andere levensgezel met wie hij samenwoonde en een notariële samenlevingsovereenkomst had, en de voorwaarde reikt niet verder dan het deel van de vordering dat die partner zou treffen. In de notariële praktijk heet dit een niet-opeisbaarheidsclausule.

Voor wie de erflater dit kan regelen

• De echtgenoot. Voorwaarde is dat de echtgenoten niet van tafel en bed gescheiden zijn. De geregistreerd partner staat in dit boek met de echtgenoot gelijk; voor hem is geen samenlevingsovereenkomst nodig.
• Een andere levensgezel. Ook voor een partner met wie de erflater een gemeenschappelijke huishouding voert, mits er een notarieel verleden samenlevingsovereenkomst is.

- Niet voor anderen. Voor een broer, een vriend of een goed doel bestaat deze mogelijkheid niet.

Wat de voorwaarde wel en niet doet

De clausule raakt uitsluitend het tijdstip van betaling. De legitieme portie zelf blijft bestaan, wordt op de gewone manier berekend en moet dus in de boedel worden meegenomen. Het kind blijft schuldeiser; het moet alleen wachten. De voorwaarde werkt bovendien alleen voor het deel van de vordering dat ten laste van de echtgenoot of de partner komt. Rust de vordering deels op anderen, dan geldt voor dat deel de gewone regeling van artikel 4:81 BW.

De positie van de langstlevende

Zonder zo'n voorwaarde kan een onterfd kind na zes maanden betaling verlangen van een partner die geen echtgenoot is, met alle gevolgen van dien voor de woning en het inkomen van die partner. Dit artikel maakt het mogelijk om die druk weg te nemen zonder de aanspraak van het kind aan te tasten. Voor ongehuwd samenwonenden is de notariële samenlevingsovereenkomst daarbij het scharnierpunt: zonder die akte kan de erflater de voorwaarde niet gebruiken.

Een voorbeeld

Een man woont samen met zijn partner in haar woning en heeft een notarieel samenlevingscontract. Hij benoemt haar tot enig erfgenaam en onterft zijn zoon uit een eerder huwelijk. Aan de erfstelling verbindt hij de voorwaarde dat de legitieme vordering van zijn zoon pas na haar overlijden opeisbaar is. De zoon kan zijn portie berekenen en zijn aanspraak vastleggen, maar niet eerder incasseren. Zonder die voorwaarde had de partner het bedrag al na zes maanden moeten opbrengen.

In de praktijk

Wie zijn partner wil beschermen, moet deze voorwaarde uitdrukkelijk in het testament laten opnemen; zij ontstaat niet vanzelf, behalve waar de wet dat zelf regelt bij de wettelijke verdeling. Voor het onterfde kind is de les dat het beroep op de legitieme portie toch tijdig moet worden gedaan: de vervaltermijnen lopen door, ook als betaling nog lang op zich laat wachten. De notaris kan de vordering laten vastleggen, zodat er later geen discussie over de hoogte ontstaat.