Boek 4 Artikel 108 (4:108 BW)

Wat als iemand een van de noodvormen gebruikt terwijl de omstandigheden die daarvoor nodig zijn zich niet voordeden? Dit artikel geeft het antwoord voor het geval de erflater binnen zes maanden daarna overlijdt: de uiterste wil is dan niet van rechtswege nietig, maar vernietigbaar. Hij geldt dus, totdat iemand met succes de vernietiging inroept.

Waar het misgaat

Het gaat om een testament dat is gemaakt op een manier die de wet toestaat bij oorlog of aangewezen inzet, aan boord van een zeeschip of luchtvaartuig, op een plaats waar de notaris onbereikbaar is, of door bewaargeving aan een van die functionarissen, terwijl die bijzondere situatie er in werkelijkheid niet was. De vorm klopt, de aanleiding niet.

Waarom niet meteen nietig

Nietigheid zou betekenen dat de laatste wil van iemand die kort daarna overlijdt zonder meer opzij wordt gezet, terwijl over zijn bedoeling geen twijfel hoeft te bestaan. De wet kiest daarom voor vernietigbaarheid: wie er belang bij heeft, kan het testament aantasten, maar niemand hoeft dat te doen.

• Blijft gelden. Zolang niemand de vernietiging inroept, wordt de nalatenschap volgens dit testament afgewikkeld.
• Op initiatief. Een belanghebbende moet de vernietiging inroepen; het gebeurt niet vanzelf.

- Binnen zes maanden overleden. De regeling ziet op de erflater die binnen zes maanden na het maken van de uiterste wil overlijdt.

Samenhang met de andere bepalingen

Dit artikel gaat over het ontbreken van de vereiste omstandigheden. Artikel 4:107 BW gaat over iets anders: een testament dat wel in een echte noodsituatie is gemaakt maar waarvan de erflater lang daarna nog leeft. En artikel 4:109 BW regelt welke vormfouten tot nietigheid leiden en welke tot vernietigbaarheid. Bij elk noodtestament moeten die drie vragen apart worden gesteld.

Een voorbeeld

Iemand laat zijn uiterste wil opnemen door een advocaat met twee getuigen erbij, in de veronderstelling dat dat mag omdat hij ziek thuis ligt. Het normale verkeer met een notaris was echter niet verbroken; de notaris had gewoon langs kunnen komen. Overlijdt hij kort daarna, dan is het testament niet automatisch waardeloos. Het geldt, tenzij een belanghebbende de vernietiging inroept en aantoont dat de vereiste omstandigheden ontbraken.

In de praktijk

Twijfelt u of de gewone weg echt is afgesloten, kies dan voor de notaris; een noodvorm zonder nood levert een aantastbaar testament op als u binnen zes maanden overlijdt, en blijft u langer leven, dan gaat die mildere regel niet op en mist de uiterste wil kracht. Voor nabestaanden geldt dat een geslaagde vernietiging terugvalt op een ouder testament of op de wettelijke erfopvolging; reken eerst uit wat dat oplevert voordat u die stap zet.