Boek 4 Artikel 4 (4:4 BW)

Zolang iemand leeft, bestaat zijn nalatenschap juridisch nog niet. Dit artikel zorgt ervoor dat er dan ook niet over kan worden beschikt en dat niemand zich vooraf laat vastleggen op wat hij straks met een erfenis doet. Afspraken die dat toch proberen, zijn nietig: zij hebben nooit gewerkt en niemand kan er nakoming van vragen. De vrijheid om na het overlijden zelf te kiezen blijft daarmee overeind.

Bevoegdheden die niet mogen worden ingeperkt

Het eerste lid richt zich op een vóór het openvallen verrichte rechtshandeling die de strekking heeft iemand te belemmeren in de vrijheid om de bevoegdheden uit te oefenen die dit boek hem met betrekking tot een nalatenschap geeft. Het spreekt van een persoon, en noemt dus geen bepaalde groep betrokkenen. Wie zich bij voorbaat laat vastleggen op hoe hij zo'n bevoegdheid zal gebruiken, is daar niet aan gebonden.

Beschikken over een nalatenschap die nog niet is opengevallen

Het tweede lid gaat een stap verder en verbiedt overeenkomsten waarbij iemand een nog niet opengevallen nalatenschap in haar geheel of voor een evenredig deel wegcontracteert. Verkoopt een zoon vandaag zijn toekomstige erfdeel aan zijn zus, dan is die koop nietig. De nietigheid volgt rechtstreeks uit de wet; het maakt niet uit of de prijs redelijk was of dat beide partijen de afspraak wilden.

Wat wel kan

De grens loopt bij het overlijden en bij het object van de afspraak.

• Een testament is juist de aangewezen weg: de erflater regelt zelf, herroepelijk, wat er met zijn vermogen gebeurt.
• Een schenking bij leven gaat over vermogen dat nu al bestaat en valt daarom niet onder dit verbod, al kan zij later meetellen bij de berekening van de legitieme portie.

- Afspraken na het overlijden zijn gewoon geldig: erfgenamen mogen dan onderling verdelen, afkopen en uitkopen zoals zij willen.

Een voorbeeld

Een vader wil rust in de familie en laat zijn drie kinderen tekenen dat niemand na zijn dood de nalatenschap zal verwerpen en dat niemand zijn legitieme portie zal opeisen. Die verklaring is nietig. Sterft hij en blijkt de nalatenschap vol schulden te zitten, dan kan elk kind alsnog verwerpen; een broer die dat papier boven tafel haalt, heeft er niets aan.

In de praktijk

Wordt u gevraagd nu al iets te tekenen over de erfenis van een ouder of een ander familielid, dan is de eerste vraag waar het stuk over gaat: over de erfenis in haar geheel of een evenredig deel daarvan, of over keuzes die u straks als erfgenaam of legitimaris zou maken. In beide gevallen bindt het stuk u niet. Nietigheid werkt van rechtswege; er hoeft geen rechter aan te pas te komen en ieder die er belang bij heeft kan zich erop beroepen. Wie de verhoudingen in de familie in de breedte wil vastleggen, kan dat bij de notaris doen met een testament of een schenking.