Boek 4 Artikel 31 (4:31 BW)

De wettelijke rechten van de langstlevende zijn sterk, maar niet onbeperkt houdbaar. Dit artikel legt vast binnen welke tijd de echtgenoot moet laten weten dat hij aanspraak maakt, wanneer zijn vordering verjaart en in welke gevallen het gevestigde vruchtgebruik moet wijken voor schuldeisers. Wie de termijnen laat verlopen, verliest een recht dat inhoudelijk misschien volledig terecht was.

De termijnen om aanspraak te maken

Een belanghebbende kan de echtgenoot een redelijke termijn stellen. Los daarvan gelden vaste buitengrenzen.

• Woning en inboedel: uiterlijk zes maanden na het overlijden moet de echtgenoot hebben verklaard dat hij vestiging van het vruchtgebruik verlangt.
• Andere goederen: daarvoor geldt een termijn van een jaar na het overlijden.
• De rechtsvordering om vestiging af te dwingen, verjaart een jaar en drie maanden na het openvallen van de nalatenschap.

Voor dit vruchtgebruik gelden dezelfde soepelheden als bij de wilsrechten: geen jaarlijkse opgave, geen zekerheidstelling, de mogelijkheid van nadere regelingen door de betrokkenen of door de kantonrechter, en het verbod voor de echtgenoot om het vruchtgebruik over te dragen of te bezwaren. Het recht is dus persoonlijk en blijft aan de langstlevende verbonden. Daar staat tegenover dat de kantonrechter de echtgenoot kan machtigen belaste goederen te vervreemden of te bezwaren, en hem zelfs de bevoegdheid kan toekennen die goederen te vervreemden en te verteren, als zijn verzorging dat vergt. Juist dat maakt het vruchtgebruik in de praktijk bruikbaar.

Schuldeisers gaan soms voor

Het vruchtgebruik kan niet worden ingeroepen tegen schuldeisers die zich verhalen voor de zwaarste categorieën schulden van de nalatenschap, waaronder de schulden van de erflater zelf, de uitvaartkosten en de kosten van vereffening en executele. De echtgenoot heeft wel een uitweg: wijst hij andere, onbelaste goederen van de nalatenschap aan die genoeg verhaal bieden, dan mag de uitwinning niet doorgaan.

Een bijzondere termijn bij ontzegging

Heeft de erflater zijn echtgenoot in het testament verboden om zich bij een overdracht op grond van een wilsrecht het vruchtgebruik voor te behouden, dan geldt een afwijkende regel. De aanspraak op vestiging van vruchtgebruik op dat goed vervalt dan drie maanden nadat op overdracht aanspraak is gemaakt, en de rechtsvordering verjaart een jaar en drie maanden na dat moment.

Een voorbeeld

Een weduwnaar wacht met een reactie omdat hij eerst de emotionele storm wil laten liggen. Zeven maanden na het overlijden laat hij weten dat hij in het huis wil blijven met een vruchtgebruik. Dat is te laat: de termijn van zes maanden voor woning en inboedel is verstreken en zijn aanspraak is vervallen, hoe redelijk zijn wens ook is.

In de praktijk

Stuur binnen enkele weken een korte aangetekende brief aan de erfgenamen waarin u verklaart aanspraak te maken; onderhandelen over de invulling kan daarna nog. Erfgenamen die duidelijkheid willen, kunnen zelf een redelijke termijn stellen. Ontstaat er discussie over de tijdigheid, dan draait het om de vraag of uw verklaring de erfgenamen binnen de termijn heeft bereikt. Aangetekend versturen of om een ontvangstbevestiging vragen is daarvoor een sterk bewijsmiddel, maar het is niet meer dan dat.