Boek 4 Artikel 102 (4:102 BW)

Soms is een notaris niet te bereiken doordat het normale verkeer met hem is verbroken of verboden. Dit artikel wijst dan een kring van andere functionarissen aan die een uiterste wil kunnen opnemen. De bepaling is bedoeld voor uitzonderlijke omstandigheden: rampen, crises, gevechtshandelingen, besmettelijke ziekten of andere buitengewone omstandigheden.

De voorwaarde

Beslissend is dat voor de erflater het normale verkeer met een notaris of met een bevoegde consulaire ambtenaar verboden of verbroken is, en dat dit het gevolg is van zulke buitengewone omstandigheden. Een notaris die toevallig op vakantie is of een erflater die slecht ter been is, valt hier niet onder. Het gaat om een feitelijke onbereikbaarheid van de gewone weg.

Wie de uiterste wil kan opnemen

• Een Nederlandse consulaire ambtenaar, ook als hij volgens de gewone regels niet bevoegd zou zijn.
• Bestuurders van de gemeente: de burgemeester, de secretaris of een wethouder.
• Juridische functionarissen: een kandidaat-notaris of een advocaat.

- Officieren van de krijgsmacht of van een gemeentelijke of regionale brandweer, en een ambtenaar die door de minister van justitie daartoe bevoegd is verklaard.

De vorm en de houdbaarheid

Ook dit testament moet worden verleden in aanwezigheid van twee getuigen en behoorlijk op schrift worden gesteld en ondertekend, zoals artikel 4:103 BW voorschrijft. In plaats daarvan kan de erflater een door hemzelf ondertekend onderhands stuk in bewaring geven aan dezelfde functionaris; artikel 4:104 BW regelt hoe dat gaat. Blijft de erflater na het einde van de bijzondere omstandigheden lang genoeg in leven, dan wordt het testament vernietigbaar op grond van artikel 4:107 BW.

Een voorbeeld

Tijdens een uitbraak van een besmettelijke ziekte ligt een vrouw in isolatie in een instelling waar niemand van buiten binnen mag. Zij wil haar nalatenschap alsnog regelen. Een kandidaat-notaris kan haar uiterste wil in deze omstandigheden niet opnemen als hij er niet bij kan; wel kan dat door iemand die wel toegang heeft en die de wet aanwijst, in aanwezigheid van twee getuigen. Dat testament is meteen geldig en hoeft niet te worden bevestigd; wel doet zij er goed aan het zodra de gewone weg weer open is door een notariële akte te laten vervangen, omdat het anders op grond van artikel 4:107 BW vernietigbaar wordt.

In de praktijk

Leg in het stuk vast waarom de gewone weg niet begaanbaar was; dat maakt achteraf toetsbaar of aan de voorwaarde was voldaan. Zorg dat de akte na afloop naar het testamentenregister gaat, zodat zij vindbaar is. En laat het testament zodra het weer kan door een notariële akte vervangen: deze vorm is een noodgreep, geen blijvende oplossing.