Boek 4 Artikel 12 (4:12 BW)

Valt een kind, broer, zuster, grootouder of overgrootouder van de erflater weg, dan komen zijn afstammelingen in zijn plaats. Dat heet plaatsvervulling. Voor de echtgenoot en voor een ouder van de erflater geldt dit niet; hun plaats blijft onvervuld. Dit artikel zegt in welke gevallen plaatsvervulling optreedt, hoe het overgenomen erfdeel wordt verdeeld en waar de wet de grens trekt bij verre verwanten.

Wanneer plaatsvervulling optreedt

Het gaat niet alleen om overlijden. De wet noemt vijf situaties waarin de plaats openvalt.

• De persoon bestaat niet meer op het moment dat de nalatenschap openvalt.
• Hij is onwaardig, bijvoorbeeld na een onherroepelijke veroordeling voor een ernstig feit tegen de erflater.
• Hij is onterfd: de erflater heeft hem bij testament buiten de nalatenschap geplaatst.
• Hij verwerpt: hij weigert de nalatenschap en geldt dan alsof hij nooit erfgenaam was.

- Zijn erfrecht is vervallen op een andere in de wet geregelde grond.

Staaksgewijs verdelen

Volgens het tweede lid worden plaatsvervullers staaksgewijs geroepen. Zij krijgen niet ieder een eigen volle portie naast de andere erfgenamen, maar delen samen het erfdeel van degene wiens plaats zij innemen. Het aantal personen in een tak heeft dus geen invloed op de omvang van het deel van die tak; het beïnvloedt alleen hoe dat deel binnen de tak wordt verdeeld. Binnen de tak kan opnieuw plaatsvervulling optreden, als ook een plaatsvervuller zelf wegvalt.

De grens van de zesde graad

Het derde lid sluit de rij. Wie verder dan de zesde graad van de erflater af staat, erft niet. Graden worden geteld via het aantal geboorten dat de twee personen scheidt, en de teller loopt op langs de gemeenschappelijke voorouder. Een kind van een broer staat zo in de derde graad: van de erflater naar de ouder, van de ouder naar de broer, en van de broer naar diens kind. Blijft er binnen die grens niemand over, dan komt de nalatenschap aan de Staat.

Een voorbeeld

Een vrouw laat drie kinderen na, maar één zoon is eerder overleden en had zelf twee dochters. De nalatenschap wordt in drieën gedeeld: twee delen gaan naar de nog levende kinderen, het derde deel gaat naar de twee kleindochters samen, ieder de helft daarvan. Had die zoon zelf verworpen, dan gebeurt hetzelfde, want ook verwerpen opent de plaats voor zijn kinderen.

In de praktijk

Verwerpt een kind van de erflater een nalatenschap die hem als wettelijk erfgenaam toekomt, dan komen zijn eigen kinderen in beeld. Bij een nalatenschap met meer schulden dan bezittingen betekent dat: de verwerping door de ouder verschuift de keuze tussen aanvaarden en verwerpen naar diens kinderen. Voor minderjarigen maken de ouders die keuze, met machtiging van de kantonrechter.