Boek 4 Artikel 68 (4:68 BW)

Komt wat iemand aan zijn echtgenoot geeft terecht in een gemeenschap van goederen waarin hij zelf deelt, dan verlaat het zijn vermogen maar ten dele. Een verrekenbeding kan een vergelijkbaar effect hebben. Dit artikel verbindt daar een gevolg aan voor de legitieme portie: voor zover er door de huwelijksgemeenschap of door een verrekenbeding geen verrijking ten koste van de gever heeft plaatsgevonden, blijft de gift bij de berekening van de legitieme porties buiten beschouwing.

De maatstaf: is er echt vermogen weggevloeid

De wet kijkt niet naar de vorm van de handeling maar naar het resultaat. De vraag is of het vermogen van de gever door de gift daadwerkelijk armer is geworden ten gunste van dat van de echtgenoot. Bleef het goed door de gemeenschap of door de verrekenafspraak economisch voor een deel bij de gever, dan is er in zoverre geen verrijking en telt de gift in zoverre niet mee.

Twee situaties in de wettekst brengen dat mee, en beide worden beoordeeld naar het moment van de gift:

• Een gemeenschap van goederen. Waren de erflater en zijn echtgenoot ten tijde van de gift in gemeenschap gehuwd, dan is de vraag of het geschonkene in die gemeenschap is gevallen. Voor zover dat zo is, bleef de gever via het gezamenlijke vermogen betrokken bij wat hij gaf, en is er in zoverre geen verrijking van de echtgenoot ten koste van hem.

- Een verrekenbeding. Gold op het tijdstip van de gift tussen hen een beding dat tot verrekening van vermogen verplicht, dan wordt het voordeel daardoor geheel of gedeeltelijk teruggehaald.

Het tijdstip van de gift is beslissend

De wettekst verbindt beide situaties uitdrukkelijk aan het moment van de gift: de gemeenschap moest bestaan 'ten tijde van de gift' en het verrekenbeding moest 'op dat tijdstip' gelden. Voor de toepassing van dit artikel moet dus worden vastgesteld onder welk huwelijksvermogensregime de echtgenoten leefden op de dag dat de schenking werd gedaan, en niet uitgaan van de situatie bij het overlijden. Daarvoor zijn de datum van de schenking en de huwelijkse voorwaarden die toen golden de belangrijkste gegevens.

Alleen voor deze afdeling

De uitsluiting geldt voor de toepassing van de afdeling over de legitieme portie. Dat de gift hier buiten beschouwing blijft, zegt dus alleen iets over de rekensom van de legitimaris en niet over de betekenis van de schenking in andere verhoudingen.

Een voorbeeld

Een man is in gemeenschap van goederen gehuwd en schenkt zijn vrouw kort voor zijn dood een aanzienlijk bedrag van zijn eigen rekening. Zijn onterfde zoon wil dat bedrag bij de legitimaire massa geteld zien. Voor zover het geschonken bedrag in de gemeenschap is gevallen en er in zoverre geen verarming van de man tegenover stond, blijft de gift buiten de berekening. Voor het deel waarmee de vrouw daadwerkelijk rijker werd ten koste van het vermogen van de man, geldt dat niet.

In de praktijk

De beoordeling vraagt om de huwelijkse voorwaarden of de vaststelling dat er een gemeenschap was, en om de vraag of er is verrekend. Die stukken bepalen in hoeverre de gift meetelt. Blijven partijen van mening verschillen over de omvang van de verrijking, dan is dat een geschil voor de rechter; tot die tijd kan de notaris een opstelling maken waarover kan worden onderhandeld.