Boek 4 Artikel 216 (4:216 BW)

Legaten worden soms uitgekeerd voordat duidelijk is of er genoeg overblijft voor de schuldeisers. Blijkt later dat de boedel tekortschiet, dan kan een door de rechter benoemde vereffenaar dat geld of goed bij de legataris terughalen. Alleen de door de rechter benoemde vereffenaar heeft die bevoegdheid; de erfgenamen die uit hoofde van beneficiaire aanvaarding vereffenaar zijn, ontlenen haar niet aan dit artikel.

Waarom een legataris moet wijken

De volgorde in het erfrecht is duidelijk: eerst de schulden, dan de legaten, dan wat de erfgenamen overhouden. Een legataris is geen erfgenaam; hij heeft een aanspraak op iets uit de nalatenschap en volgt de overledene niet op. Krijgt hij zijn legaat terwijl schuldeisers onbetaald blijven, dan is die volgorde omgedraaid. Dit artikel zet dat recht.

De grenzen van de terugvordering

• Alleen voor zover nodig. De vereffenaar haalt niet meer terug dan nodig is voor de betaling van de boedelschulden die artikel 4:7 BW in het eerste lid onder a tot en met g opsomt. Is een deel genoeg, dan blijft de rest bij de legataris. Ging het om een gelegateerd goed, dan hoeft de legataris dat goed niet af te staan: hij mag het houden als hij het bedrag dat wordt teruggevorderd in geld oplegt. Artikel 4:122 BW is in het eerste lid van overeenkomstige toepassing; wat hij bijlegt is dus niet de waarde van het goed, maar het bedrag dat voor die schulden nodig is.
• Binnen drie jaar. De terugvordering moet plaatsvinden binnen drie jaar nadat de uitkering is gedaan. Daarna is de legataris veilig.

- Alleen wat is uitgekeerd. Het gaat om wat de legataris werkelijk uit de nalatenschap heeft ontvangen, niet om zijn overige vermogen.

Om welke schulden het gaat

De verwijzing naar artikel 4:7 lid 1 onder a tot en met g BW bakent af waarvoor de vereffenaar mag terugvorderen. Daartoe behoren onder meer de kosten van de lijkbezorging, de kosten van de vereffening met het loon van de vereffenaar en de schulden van de erflater zelf. Wat de vereffenaar terughaalt, moet dus dienen voor een van de schulden uit die reeks; de wettekst noemt geen andere doelen waarvoor de terugvordering kan worden ingezet.

Wat dit betekent voor de legataris

Een uitgekeerd legaat staat gedurende drie jaar bloot aan terugvordering. Dat vloeit voort uit de plaats van de legataris achter de schuldeisers. Wie een legaat ontvangt terwijl de afwikkeling nog loopt, kan bij de executeur of de vereffenaar navragen of de schulden gedekt zijn voordat hij over het geld of het goed beschikt.

Een voorbeeld. Een verzamelaar legateert een schilderij aan een vriend, die het na het overlijden in ontvangst neemt. De door de rechtbank benoemde vereffenaar stelt vast dat er achttienduizend euro ontbreekt voor de kosten van de vereffening en een onbetaalde rekening van een aannemer die nog voor de erflater had gewerkt. Hij spreekt de vriend aan. Die hoeft het schilderij niet in te leveren: hij kan het houden door achttienduizend euro bij te leggen. Is het tekort kleiner, dan is ook zijn bijdrage kleiner.

De samenhang met de vereffening

De terugvordering staat niet op zichzelf. Zij hoort bij de taak van de vereffenaar om de boedel op orde te brengen voordat er wordt uitgekeerd: hij roept de schuldeisers op, maakt de lijst van erkende en betwiste vorderingen en stelt daarna vast wat er te verdelen valt. Blijkt bij die exercitie dat er te vroeg is uitgekeerd, dan repareert dit artikel dat.

In de praktijk

Voor erfgenamen en executeurs geldt dat een legaat dat wordt uitgekeerd voordat vaststaat dat de schulden gedekt zijn, later kan worden teruggevorderd. Een legataris die door een vereffenaar wordt benaderd, kan om onderbouwing vragen: welk tekort er is, welke schulden het betreft en waarom zijn uitkering nodig is. Ook de datum van de uitkering doet ertoe, want na drie jaar vervalt de mogelijkheid tot terugvordering.