Boek 4 Artikel 189 (4:189 BW)

Iemand overlijdt zonder partner, zonder kinderen en zonder andere familie die volgens de wet erft; of alle familieleden die in aanmerking komen, verwerpen. Dan blijft de nalatenschap niet zwevend achter. De goederen gaan naar de Staat, en wel meteen op het moment van overlijden en onder algemene titel. Er hoeft niemand iets voor te doen en er is geen aanvaarding nodig.

Wanneer deze regel geldt

De wet komt pas in beeld als er werkelijk geen erfgenaam is. Dat kan doordat niemand uit de kring van erfgenamen die de wet aanwijst nog in leven is, doordat een testament niemand aanwijst die de nalatenschap kan of wil aanvaarden, of doordat alle betrokkenen hebben verworpen. Die kring is begrensd: wie verder dan de zesde graad van de erflater af staat, erft niet (artikel 4:12 lid 3 BW). Bij verwerping schuift de nalatenschap door naar de volgende in de rij; als er niemand meer overblijft, komt dit artikel in beeld.

De woorden 'voor zover' in de wet zijn belangrijk. Ontbreekt er maar voor een gedeelte een erfgenaam, bijvoorbeeld omdat één van de erfdelen door niemand wordt opgevolgd, dan geldt de regel alleen voor dat gedeelte. De rest van de nalatenschap volgt gewoon de normale weg.

Verkrijging van goederen

De wet zegt dat de Staat de goederen van de nalatenschap onder algemene titel verkrijgt; zij noemt de Staat niet erfgenaam. De verkrijging vindt plaats op het ogenblik van het overlijden, zonder tussenkomst van een notaris of rechter. Omdat de verkrijging onder algemene titel plaatsvindt, gaan de goederen over zoals zij op dat moment bij de erflater lagen, met de rechten en beperkingen die erop rusten. Rust er een hypotheek op de woning van de overledene, dan blijft die gewoon op de woning rusten, ook nadat de Staat haar heeft verkregen.

Het moment van overlijden

Doordat de wet de verkrijging op het ogenblik van het overlijden laat plaatsvinden, is er geen periode waarin de goederen aan niemand toebehoren. Dat geldt ook wanneer pas later blijkt dat er geen erfgenaam is, bijvoorbeeld omdat de laatste kandidaat pas na enige tijd verwerpt: de verkrijging door de Staat wordt dan op het overlijden teruggevoerd.

Een voorbeeld. Een alleenstaande vrouw heeft geen familie binnen de zesde graad. In haar testament benoemt zij haar buurvrouw tot erfgenaam voor de helft van haar nalatenschap; over de andere helft beschikt zij niet. Voor die andere helft is er dus geen erfgenaam. De buurvrouw erft de ene helft, en voor de andere helft verkrijgt de Staat de goederen van de nalatenschap onder algemene titel, op het moment van het overlijden.

In de praktijk

Het artikel bepaalt wie de goederen verkrijgt. Over praktische zaken zoals een uitvaart of het ontruimen van een woning zegt het niets. Een verwerping door een familielid heeft tot gevolg dat de nalatenschap naar de volgende in de rij gaat; zijn er geen erfgenamen meer, dan eindigt die weg bij de Staat.