Boek 4 Artikel 182 (4:182 BW)

Op het moment van overlijden gebeurt er iets ingrijpends zonder dat iemand een handtekening zet: alle rechten van de erflater die voor overgang vatbaar zijn gaan van rechtswege over op zijn erfgenamen, samen met zijn bezit en houderschap. Tegelijk worden zij schuldenaar van elke schuld die niet met zijn dood is geëindigd. Erven is dus geen kwestie van alleen bezittingen ontvangen; de hele positie van de overledene schuift op naar de erfgenamen.

Rechten, bezit en houderschap

De erfgenaam treedt in de plaats van de erflater. Een vordering op de buurman is nu zijn vordering; een huurcontract loopt door; de spullen die de erflater in bezit had, heeft hij nu in bezit. Ook wat de erflater voor een ander onder zich hield, blijft hij houden voor die ander. Er is geen tussenperiode waarin de goederen aan niemand toebehoren, en dat is precies de bedoeling: er ontstaat geen vacuüm waarin niemand kan handelen.

Wat niet overgaat

De wet spreekt van rechten die voor overgang vatbaar zijn. Rechten die met de dood van de erflater eindigen, komen dus niet bij de erfgenamen terecht.

De schulden gaan mee

Elke schuld van de erflater die zijn dood overleeft, komt op naam van de erfgenamen te staan. Gaat het om een deelbare prestatie, zoals een geldschuld, dan draagt ieder van hen een stuk dat overeenkomt met de grootte van zijn erfdeel, behalve wanneer zij hoofdelijk verbonden zijn. Dat schuldenaarschap staat los van de vraag of zij daarvoor met hun eigen vermogen aansprakelijk zijn; die vraag wordt beantwoord door de keuze tussen zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden en verwerpen, en artikel 4:184 BW werkt de gevolgen daarvan uit.

De uitzondering bij de wettelijke verdeling

Wordt de nalatenschap volgens de wettelijke verdeling van artikel 4:13 BW verdeeld, dan blijft de hele hoofdregel van de eerste zin buiten toepassing. Het artikel bepaalt dat de echtgenoot dan van rechtswege opvolgt in het bezit en houderschap van de erflater. Dat past bij de opzet van die verdeling: de echtgenoot krijgt de goederen en de kinderen krijgen een geldvordering op hem. Wie bij een wettelijke verdeling de schulden voldoet en waarop schuldeisers zich kunnen verhalen, regelt artikel 4:14 BW afzonderlijk.

Een vader overlijdt en laat twee kinderen na, zonder testament en zonder echtgenoot. Vanaf de dag van overlijden zijn zij samen eigenaar van zijn huis en inboedel, kunnen zij zijn debiteuren aanspreken, en zijn zij ieder voor de helft schuldenaar van zijn openstaande rekeningen. Of zij die rekeningen ook uit hun eigen zak moeten betalen, hangt af van de keuze die zij nog maken.

In de praktijk

Vanaf het overlijden is men al erfgenaam, ook zonder enige beslissing: het schuldenaarschap ontstaat vanzelf. Spullen verdelen of verkopen voordat duidelijk is hoe de nalatenschap ervoor staat, kan gevolgen hebben voor de aansprakelijkheid. Zuivere aanvaarding door gedragingen ontstaat namelijk pas wanneer u overeenkomsten sluit waarmee goederen uit de boedel worden vervreemd of bezwaard, of wanneer u zulke goederen op een andere manier buiten het bereik van de schuldeisers brengt (artikel 4:192 BW); een rekening van de erflater betalen hoort daar niet bij. Overzichten van de bank, de belastingdienst en de zorgverzekeraar geven inzicht in de stand van zaken. Zijn er mogelijk meer schulden dan bezittingen, dan zijn beneficiair aanvaarden en verwerpen de opties; die verklaring wordt afgelegd bij de rechtbank.