Boek 4 Artikel 131 (4:131 BW)

Een erflater kan aan een erfdeel of een legaat een last verbinden: een verplichting die de erfgenaam of legataris moet nakomen. Dit artikel regelt het gevolg als die last niet wordt uitgevoerd. De erfgenaam of legataris krijgt zijn recht onder de ontbindende voorwaarde dat het door de rechter vervallen wordt verklaard wegens niet-uitvoering van de last. Tot die uitspraak is hij gewoon rechthebbende en kan hij zijn recht uitoefenen.

Een verkrijging onder voorwaarde

Het eerste lid bepaalt hoe de belaste zijn recht verkrijgt: onder een ontbindende voorwaarde. Hij wordt dus volwaardig erfgenaam of legataris, maar zijn verkrijging kan later door een rechterlijke uitspraak worden teruggedraaid als hij de last niet uitvoert. Daarin verschilt een last ook van een legaat: wie van een last profiteert, krijgt daardoor geen eigen vorderingsrecht op de belaste, terwijl een legataris dat wel heeft (artikel 4:130 BW).

Wie het verval kan vragen

Volgens het tweede lid kan het verzoek worden gedaan door elke onmiddellijk bij de vervallenverklaring belanghebbende. Het gaat om iemand wiens positie door de vervallenverklaring rechtstreeks verandert, zoals degene aan wie het erfdeel of het legaat toekomt als de belaste het verliest. Wie zo'n verzoek doet, moet dus kunnen aangeven welk gevolg de vervallenverklaring voor hem heeft.

De rol van de rechter

Het verval treedt niet vanzelf in. Er is een uitspraak van de rechter nodig, en die kan alleen volgen op een verzoek. De wet zegt dat de rechter de vervallenverklaring kan uitspreken; zij verplicht hem daar niet toe. Welke omstandigheden daarbij een rol spelen, regelt het artikel niet. Daarnaast kent artikel 4:134 BW een aparte regeling voor het wijzigen of opheffen van een last, op verzoek van de belaste of van het openbaar ministerie.

De schulden blijven, ook na verval

Het derde lid gaat over de erfgenaam die met zijn hele vermogen aansprakelijk was voor de schulden van de erflater en de legaten, zoals na zuivere aanvaarding. Bij beneficiaire aanvaarding is die aansprakelijkheid beperkt tot de nalatenschap, en wie verwerpt, blijft er helemaal buiten. Verliest de zuiver aanvaardende erfgenaam later zijn recht door een vervallenverklaring, dan blijft hij tegenover de schuldeisers en de legatarissen gehouden tot betaling. Hij kan wel verhaal halen op degenen aan wie het door hem geërfde nu toekomt. Zo hebben schuldeisers geen last van een geschil over de uitvoering van de last.

Een voorbeeld

Een moeder laat haar zoon een woning na met de last dat hij het familiegraf blijft onderhouden. Hij doet dat jarenlang niet. Zijn zus, aan wie het erfdeel toevalt als zijn recht vervalt, kan de rechter vragen dat uit te spreken. Had de zoon zuiver aanvaard en heeft hij intussen schulden van de nalatenschap voldaan of staan die nog open, dan blijft hij daarvoor aanspreekbaar; wat hij betaalt, kan hij op zijn zus verhalen.

In de praktijk

Moet u een last uitvoeren, houd dan bij wat u wanneer heeft gedaan en reageer schriftelijk als iemand u aanspreekt; zo kunt u in een procedure aantonen wat er is gebeurd. Heeft u belang bij een vervallenverklaring, maak dan duidelijk welk rechtstreeks gevolg die voor u heeft. Houd er rekening mee dat een vervallenverklaring het erfdeel naar een ander verplaatst, maar de schulden van de nalatenschap niet laat verdwijnen. De notaris die het testament heeft opgesteld, kan de tekst van de last toelichten.