Boek 4 Artikel 85 (4:85 BW)

Een legitimaris moet zelf laten weten dat hij zijn portie wil hebben. Doet hij dat niet op tijd, dan is hij zijn aanspraak kwijt. Dit artikel geeft twee termijnen: een uiterste termijn van vijf jaar na het overlijden, en een kortere termijn die een belanghebbende hem kan stellen. Daarnaast staat er een bijzondere termijn van negen maanden voor de situatie waarin nog onduidelijk is of de echtgenoot een vruchtgebruik wil.

De redelijke termijn en de vijf jaar

De wet spreekt van een termijn die een belanghebbende stelt, zonder dat begrip verder in te vullen. In de praktijk zijn het de erfgenamen, of een executeur die namens hen optreedt, die zo'n termijn stellen, omdat zij willen weten of er nog een vordering op de nalatenschap afkomt. Hoe lang een redelijke termijn is, zegt de wet niet; dat hangt af van de omstandigheden van het geval. Verklaart de legitimaris binnen die termijn niet dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen, dan vervalt de mogelijkheid om nog aanspraak te maken. Stelt niemand een termijn, dan is vijf jaren na het overlijden van de erflater hoe dan ook de uiterste grens.

Wat de legitimaris binnen de termijn moet doen, is beperkt: de wet vraagt alleen een verklaring dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen. Een procedure, een berekening of een bedrag is daarvoor niet nodig. Met die verklaring is de aanspraak veiliggesteld; de omvang ervan kan daarna worden vastgesteld.

De termijn van negen maanden

Staat negen maanden na het overlijden nog niet vast of en in hoeverre de echtgenoot aanspraak zal maken op vestiging van een vruchtgebruik op grond van artikel 4:30 BW, dan vervalt het deel van de vordering dat ten laste van de echtgenoot zou komen. Dat gebeurt niet als de legitimaris binnen die negen maanden aan de echtgenoot heeft verklaard dat hij zijn legitieme portie wil ontvangen. Artikel 4:77 BW geldt hier ook: de kantonrechter kan deze termijn op grond van bijzondere omstandigheden verlengen.

• Gericht aan de echtgenoot. Deze verklaring moet de echtgenoot bereiken, niet alleen de overige erfgenamen.
• Alleen dat deel. Wat vervalt, is het deel van de vordering dat de echtgenoot zou treffen.

- Verlenging mogelijk. De kantonrechter kan deze termijn een of meer malen verlengen, ook nog nadat hij al is verstreken.

Een voorbeeld

Een zoon is onterfd en wacht met actie omdat hij eerst de omvang van de nalatenschap wil kennen. Vier jaar na het overlijden sturen de erfgenamen hem, bij monde van hun executeur, een brief met het verzoek binnen twee maanden te laten weten of hij zijn legitieme portie wil. Reageert hij niet, dan is zijn aanspraak weg, ook al waren de vijf jaren nog niet vol. Had hij meteen na het overlijden een korte brief gestuurd waarin hij zijn portie opeist, dan was zijn recht veiliggesteld en had de berekening later kunnen volgen.

In de praktijk

Omdat de wet alleen een verklaring vraagt, staat de omvang van de nalatenschap het veiligstellen van de aanspraak niet in de weg: de verklaring kan voorafgaan aan de berekening. Een schriftelijke verklaring aan de erfgenamen, en bij een echtgenoot ook aan hem persoonlijk, met een bewijs van verzending, maakt later aantoonbaar dat en wanneer zij is gedaan. Voor erfgenamen geldt het spiegelbeeld: door zelf een redelijke termijn te stellen, wordt binnen afzienbare tijd duidelijk of er nog een vordering komt.