Boek 4 Artikel 44 (4:44 BW)

De vrijheid om over het eigen vermogen te beschikken is groot, maar niet onbegrensd. Dit artikel trekt de grens: een testamentaire bepaling die naar haar inhoud botst met wat maatschappelijk toelaatbaar is of met de fundamenten van onze rechtsorde, is nietig. Nietig betekent dat zij nooit heeft gewerkt; er hoeft niemand naar de rechter om haar te laten vernietigen.

Strijd met de inhoud

Het eerste lid kijkt naar wat de beschikking zelf inhoudt. Denk aan een making die iemand beloont voor het plegen van een misdrijf. Verlangt de erflater van de begunstigde daarentegen dat hij zijn leven op een bepaalde manier inricht, dan is dat een voorwaarde of een last; daarvoor geldt artikel 4:45 BW, dat een ongeoorloofde voorwaarde of last wegdenkt en de beschikking zelf in beginsel laat staan. Dat een testament hard of pijnlijk uitpakt, maakt het nog niet in strijd met de goede zeden of de openbare orde; een ongelijke verdeling mag.

De beslissende beweegreden

Het tweede lid gaat een stap verder. Ook wanneer de inhoud op zichzelf onschuldig is, kan de beschikking nietig zijn: namelijk als in het testament een beweegreden staat die in strijd is met de goede zeden of de openbare orde en die beweegreden beslissend is geweest. Een legaat aan een neef is normaal, maar niet als er in het testament bij staat dat het is bedoeld om hem te belonen voor iets ontoelaatbaars. Een beweegreden die niet in de uiterste wil is vermeld, valt buiten dit lid.

Nietig, niet vernietigbaar

De beschikking bestaat van rechtswege niet; niemand hoeft haar te vernietigen, er loopt geen termijn en er is geen rechterlijke uitspraak voor nodig. Dat is iets anders dan vernietigbaarheid, waarbij een bepaling geldig blijft totdat iemand haar met succes aanvecht. Wie meent dat een making onder dit artikel valt, hoeft dus geen vervaltermijn te bewaken, maar zal wel moeten aantonen dat de inhoud of de vermelde beweegreden de grens overschrijdt.

Een voorbeeld

Een erflater vermaakt een groot bedrag aan een kennis, met de in het testament opgenomen toelichting dat dit is bedoeld om een getuige te laten zwijgen in een strafzaak. Die beweegreden is beslissend en ontoelaatbaar; het legaat is nietig. Het bedrag blijft in de nalatenschap en komt toe aan de erfgenamen.

In de praktijk

Wie een testament opstelt, kan zich afvragen of het nodig is beweegredenen in de akte op te nemen; het tweede lid kijkt alleen naar redenen die in de uiterste wil zelf staan. Voor nabestaanden geldt dat deze grond niet opgaat alleen omdat een testament als onrechtvaardig wordt ervaren. Ga daarom eerst na of er andere routes zijn, zoals de legitieme portie of de wettelijke rechten.