Boek 4 Artikel 42 (4:42 BW)

Dit artikel geeft de definitie waarop de hele titel over uiterste willen rust. Een uiterste wilsbeschikking is een eenzijdige rechtshandeling waarmee iemand iets regelt dat pas na zijn overlijden gaat werken, en die in dit boek is geregeld of die de wet op een andere plaats als zodanig bestempelt. De wet noemt dus zelf de bron: een beschikking is een uiterste wilsbeschikking als Boek 4 haar regelt of als een andere wettelijke bepaling haar zo aanmerkt.

Eenzijdig en pas werkend na het overlijden

Eenzijdig betekent dat er niemand anders aan te pas komt. De begunstigde hoeft niets te weten en niets te aanvaarden; hij kan zelfs bezwaar maken zonder dat het iets uitmaakt. Zolang de erflater leeft, gebeurt er bovendien niets: de beschikking heeft geen enkel gevolg voor zijn vermogen. Hij kan het huis dat hij aan een neef vermaakt, gewoon verkopen.

Altijd te herroepen

De erflater kan zijn uiterste wilsbeschikking steeds eenzijdig herroepen. Dat recht kan hij niet wegcontracteren en hij kan zich er niet toe verplichten een testament te laten staan. Wie iemand belooft hem tot erfgenaam te maken en dat vastlegt, is daar niet aan gebonden; artikel 4:4 BW maakt een afspraak die de erflater in die vrijheid beperkt nietig.

Alleen persoonlijk en alleen bij uiterste wil

Twee eisen tegelijk. Een uiterste wilsbeschikking kan alleen worden gemaakt en herroepen bij uiterste wil, dus in de vorm die de wet daarvoor voorschrijft, en alleen door de erflater persoonlijk. Vertegenwoordiging is uitgesloten: een gemachtigde, een bewindvoerder of een kind met een volmacht kan het niet voor hem doen. Een mondelinge wens of een gewone brief aan de kinderen is dus geen uiterste wilsbeschikking. Voor een beperkte groep persoonlijke zaken, zoals kleren, sieraden, bepaalde inboedelzaken en boeken, aanvaardt de wet wel een onderhands stuk dat de erflater geheel met de hand heeft geschreven, heeft gedagtekend en heeft ondertekend.

Een voorbeeld

Een vrouw belooft haar buurman schriftelijk dat hij haar woning zal erven omdat hij jarenlang voor haar zorgde. Later maakt zij een testament waarin de woning naar haar nicht gaat. De nicht krijgt de woning: de eerdere belofte is geen uiterste wilsbeschikking en bindt de erflaatster niet. Had zij het bij de notaris in een testament vastgelegd, dan had zij dat ook daarna nog kunnen herroepen.

In de praktijk

Een belofte over wat iemand later zal erven, heeft dus geen erfrechtelijke werking. Wie iemand nu al iets wil geven dat vastligt, kan dat bij leven doen, bijvoorbeeld met een schenking; een testament blijft tot het overlijden veranderbaar. Een testament maken of herroepen kan alleen de erflater zelf, ook als hij ziek is; is dat niet meer mogelijk, dan geldt de wettelijke regeling of het testament dat er al ligt.