Artikel 3.19 BVIE: Waar het modelrecht ophoudt

Een modelrecht is sterk, maar niet grenzeloos. Dit artikel somt de gevallen op waarin de houder zich juist niet kan verzetten. Het gaat om handelingen in de privésfeer, experimenten, onderwijs en illustratie, om vervoermiddelen die hier tijdelijk zijn, om reparatie van samengestelde producten en om producten die al met toestemming in de handel zijn gebracht.

Achter die lijst zit steeds dezelfde afweging: het monopolie op vormgeving mag de gebruiker niet in zijn eigen huis achtervolgen, het onderwijs niet lamleggen en de markt niet blijvend opdelen nadat de houder zijn geld al heeft verdiend.

Privé, experiment en onderwijs

Wat iemand thuis en zonder commercieel doel maakt of doet, valt buiten het recht. Hetzelfde geldt voor handelingen met een experimenteel doel, bijvoorbeeld om te onderzoeken hoe een vorm zich gedraagt. Reproductie voor onderwijs of ter illustratie mag ook, maar aan drie voorwaarden tegelijk: het moet stroken met eerlijke handelsgebruiken, het mag de normale exploitatie niet onnodig schaden en de bron moet worden vermeld. Die voorwaarden gelden naast elkaar. Een lesboek dat een ontwerp toont met naamsvermelding zit meestal goed; een webshop die hetzelfde beeld gebruikt met het etiket lesmateriaal zit fout, want daar is de commerciële exploitatie het echte doel.

De reparatieclausule

Vormt het model een onderdeel van een samengesteld product, dan kan de houder zich niet verzetten tegen gebruik van dat model voor reparatie van dat samengestelde product met de bedoeling het zijn oorspronkelijke uiterlijk terug te geven. Dat is de reden dat je bij een beschadigd carrosseriepaneel of een gebroken behuizing een passend vervangend onderdeel mag laten maken en monteren: anders zou de houder van het ontwerp de hele onderhoudsmarkt naar zich toe trekken.

Vergelijkbaar is de regel voor vaartuigen en luchtvaartuigen die in een ander land zijn geregistreerd en hier tijdelijk zijn: hun uitrusting, de invoer van onderdelen voor reparatie en de reparatie zelf vallen buiten het recht.

Uitputting en oudere voorraad

Is een product door de houder of met zijn toestemming in de handel gebracht in een lidstaat van de Europese Unie of de Europese Economische Ruimte, dan is zijn recht voor dat exemplaar uitgewerkt. Uitputting betekent precies dat: hij heeft zijn beloning gehad en kan de doorverkoop van dat exemplaar niet meer tegenhouden. Ook tegen handelingen van een voorgebruiker als bedoeld in artikel 3.20 BVIE kan hij niet optreden. Ten slotte kan hij niets beginnen tegen producten die al vóór de depotdatum in het Benelux-gebied op de markt waren.

Een voorbeeld

Een fietsenmaker maakt een gebroken spatbordsteun na om een fiets in de oorspronkelijke staat terug te brengen. Dat valt onder de reparatieclausule. Zou hij diezelfde steun in serie gaan verkopen als tuningonderdeel voor fietsen waar hij nooit op zat, dan verlaat hij het reparatiedoel en is er wel inbreuk.

In de praktijk

• Voor de gebruiker: leg vast waaróm je iets namaakt. Bij reparatie is het doel bepalend, niet de techniek.
• Voor de gebruiker: bewaar inkoopfacturen. Zij bewijzen dat een product met toestemming in de Europese markt kwam en het recht dus is uitgeput.
• Voor de houder: reken niet op controle over onderhoud en reserveonderdelen; richt je exploitatie op het eerste in de handel brengen.
• Voor beiden: de grens tussen illustratie en exploitatie is de commerciële functie van het gebruik, niet de omvang van de afbeelding.