Boek 5 Artikel 80 (5:80 BW)

De vorige bepalingen geven de belaste eigenaar het initiatief; artikel 5:80 BW doet het omgekeerde. Hier kan de eigenaar van het heersende erf naar de rechter stappen om de inhoud van de erfdienstbaarheid te laten wijzigen, namelijk wanneer zijn recht door onvoorziene omstandigheden onbruikbaar is geworden of veel minder oplevert.

Wanneer wijziging kan worden gevorderd

De wet noemt twee situaties, die allebei het gevolg moeten zijn van onvoorziene omstandigheden. In de eerste is uitoefening van de erfdienstbaarheid blijvend of tijdelijk onmogelijk geworden. In de tweede kan het recht nog wel worden uitgeoefend, maar is het belang van de eigenaar van het heersende erf aanzienlijk verminderd. Wie een vordering instelt, zal moeten laten zien welke omstandigheid zich heeft voorgedaan, dat die bij de vestiging niet was voorzien en welk gevolg zij voor de uitoefening of voor zijn belang heeft gehad.

Wat de rechter dan doet

De rechter kan de inhoud van de erfdienstbaarheid wijzigen. Het doel van die wijziging staat in de wet: de mogelijkheid van uitoefening of het oorspronkelijke belang moet worden hersteld. De vordering is dus gericht op herstel van wat de eigenaar van het heersende erf door de omstandigheden is kwijtgeraakt, en niet op verbetering van zijn positie ten opzichte van de situatie bij de vestiging.

Daar staat een rem op. De wijziging moet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid van de eigenaar van het dienende erf kunnen worden gevergd. Zijn belang telt dus volwaardig mee bij de beoordeling. De rechter weegt beide belangen en beslist of, en zo ja welke, wijziging in dit geval van hem kan worden verlangd.

Tegenover de vorderingen van het dienende erf

Zet deze bepaling naast de twee vorige. De eigenaar van het dienende erf kan wijziging of opheffing vorderen wegens onvoorziene omstandigheden of, na twintig jaar, wegens strijd met het algemeen belang, en hij kan opheffing vorderen als het recht zijn zin blijvend heeft verloren. De eigenaar van het heersende erf kan alleen wijziging vorderen, en alleen om zijn recht weer bruikbaar te maken. Ook hier kan de rechter voorwaarden stellen, zoals artikel 5:81 BW bepaalt.

Een voorbeeld. Een perceel heeft een recht van weg over een strook die door een ingrijpende herinrichting niet meer begaanbaar is. De eigenaar van het heersende erf kan vorderen dat de inhoud van het recht wordt gewijzigd, bijvoorbeeld naar een tracé dat wel bruikbaar is. De rechter beoordeelt dan of de herinrichting een onvoorziene omstandigheid was en of het voorgestelde tracé naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid van de eigenaar van het dienende erf kan worden gevergd, waarbij bijvoorbeeld meeweegt wat het nieuwe tracé betekent voor zijn eigen gebruiks- en bouwmogelijkheden.

In de praktijk

Wacht niet te lang als uw recht onbruikbaar wordt: hoe langer de oude situatie weg is, hoe moeilijker het wordt aan te tonen wat er precies is veranderd. Werk uit welke wijziging u wilt en waarom die voor de ander te dragen is; een concreet voorstel met een tekening helpt meer dan de klacht dat het zo niet werkt. Probeer eerst of de eigenaar van het dienende erf wil meewerken aan een aangepaste akte bij de notaris; een wijziging die partijen samen vastleggen, maakt een procedure overbodig.