Boek 5 Artikel 78 (5:78 BW)

Een erfdienstbaarheid is bedoeld om lang mee te gaan, maar de wereld om het erf verandert. Artikel 5:78 BW geeft de eigenaar van het dienende erf twee gronden om bij de rechter wijziging of opheffing te vorderen: onvoorziene omstandigheden, of het verstrijken van ten minste twintig jaar in combinatie met strijd met het algemeen belang.

Onvoorziene omstandigheden

De eerste grond vraagt om omstandigheden die bij de vestiging niet waren voorzien en die zo zwaar wegen dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid van de eigenaar van het dienende erf niet kan worden gevergd dat alles ongewijzigd blijft. Het gaat dus om veranderingen die zich sinds het ontstaan van het recht hebben voorgedaan; de last zelf, zoals die bij de vestiging al bekend was, is geen onvoorziene omstandigheid.

De rechter heeft dan een keuze: hij kan de erfdienstbaarheid wijzigen of haar opheffen. Bij wijziging blijft het recht in aangepaste vorm bestaan, bijvoorbeeld met een ander tracé of een beperkter gebruik; bij opheffing eindigt het.

Twintig jaar en het algemeen belang

De tweede grond stelt twee eisen tegelijk. Er moeten ten minste twintig jaren zijn verstreken sinds het ontstaan van de erfdienstbaarheid, en het ongewijzigd voortbestaan ervan moet in strijd zijn met het algemeen belang. Het gaat hier dus niet om het eigen ongemak van de eigenaar van het dienende erf, maar om een belang dat verder reikt dan de twee erven.

Beide eisen gelden naast elkaar. Is de termijn nog niet vol, dan strandt de vordering op deze grond, hoe zwaar het algemeen belang ook weegt; ontbreekt dat algemeen belang, dan helpt tijdsverloop alleen niet.

Wat de rechter kan bepalen

De rechter kan een vordering tot wijziging of opheffing toewijzen onder voorwaarden die hij zelf stelt, zoals artikel 5:81 BW aangeeft. De wet noemt geen soorten voorwaarden en laat de invulling aan de rechter. Rust op een van de erven een beperkt recht, dan telt ook de positie van die gerechtigde mee.

In de praktijk

Erfdienstbaarheden kunnen ook in onderling overleg bij de notaris worden gewijzigd of opgeheven. Komt het tot een procedure, dan gaat het bij de eerste grond om wat er sinds de vestiging feitelijk is veranderd en waarom partijen daarin bij de vestiging niet hebben voorzien. Voor de eigenaar van het heersende erf is van belang welk belang hij nog bij het recht heeft, want dat weegt de rechter mee.