Boek 5 Artikel 1 (5:1 BW)

Eigendom is het sterkste recht dat iemand op een zaak kan hebben. Wie eigenaar is, mag de zaak gebruiken, verhuren, verbouwen, weggeven of laten staan, en mag iedere ander daarvan weren. Dit artikel omschrijft dat recht en geeft er meteen de begrenzing bij: het gebruik mag niet botsen met de rechten van anderen, en de eigenaar moet zich houden aan wat de wet en het ongeschreven recht van hem verlangen. Het slot van het artikel wijst aan wie de opbrengst van een zaak toekomt zodra die van de zaak wordt losgemaakt.

Het meest omvattende recht

Dat eigendom het meest omvattende recht is, betekent dat alle andere rechten op een zaak er stukjes uit halen. Een erfdienstbaarheid legt een last op een erf ten gunste van een ander erf, erfpacht geeft iemand het recht andermans grond te houden en te gebruiken, opstal maakt iemand eigenaar van een gebouw of beplanting op grond van een ander. Verdwijnen die rechten, dan groeit de eigendom vanzelf weer aan tot haar volle omvang. De eigenaar hoeft daarvoor niets te doen.

Wat u mag en wat u moet laten

De vrijheid van de eigenaar is groot, maar niet grenzeloos. Er zijn drie soorten beperkingen. Rechten van anderen gaan voor: heeft de buurman een recht van overpad, dan mag u dat pad niet blokkeren, ook al ligt het op uw grond. Wettelijke voorschriften binden u: publiekrechtelijke regels over bouwen, milieu en monumenten bepalen mede wat u met uw zaak mag doen. En het ongeschreven recht stelt eisen: wat maatschappelijk niet door de beugel kan, mag ook de eigenaar niet doen, ook al is hij eigenaar.

• Rechten van anderen — beperkte rechten, huur, pacht en andere aanspraken die een derde op uw zaak heeft.
• Wettelijke regels — vergunningen, verboden en voorschriften die het gebruik van de zaak inperken.

- Ongeschreven recht — de zorgvuldigheid die u tegenover anderen in acht moet nemen, bijvoorbeeld bij hinder aan de buren.

De vruchten van de zaak

Zolang appels aan de boom hangen, zijn ze onderdeel van de boom en dus van de grond waarin die staat. Vallen ze eraf of worden ze geplukt, dan worden het zelfstandige zaken. De wet bepaalt dat die afgescheiden vruchten toekomen aan de eigenaar van de zaak die ze voortbracht, tenzij een ander daar recht op heeft. Dat laatste komt vaker voor dan u denkt: een pachter, een erfpachter of een vruchtgebruiker heeft juist wel aanspraak op de opbrengst. Hetzelfde geldt voor wat een dier voortbrengt of voor het gras van een weiland.

Een voorbeeld. U koopt een weiland met een oude notenboom. De noten die u raapt zijn van u. Verpacht u het land, dan is de oogst niet zonder meer van u, want de pachtovereenkomst bepaalt wie de vruchten mag hebben. Staat de boom precies op de erfgrens, dan spelen de regels van het burenrecht mee en is de vraag wie de stam in eigendom heeft de eerste die u moet beantwoorden.

In de praktijk

Voor de meeste conflicten is dit artikel het startpunt en niet het eindpunt. U begint met de vaststelling dat u eigenaar bent, en daarmee staat vast dat een ander uw zaak niet zomaar mag gebruiken. Daarna komt de vraag welke beperkingen op u rusten en welke rechten de ander heeft. Wilt u uw zaak terug van iemand die haar zonder recht onder zich houdt, dan is artikel 5:2 BW het vervolg. Gaat het om de vraag hoever uw eigendom van de grond reikt, dan werken de bepalingen over natrekking en over het burenrecht dat verder uit.