Boek 5 Artikel 57 (5:57 BW)

Een erf dat niet bij een openbare weg of een openbaar vaarwater kan komen, is voor zijn eigenaar vrijwel onbruikbaar. Artikel 5:57 BW geeft die eigenaar daarom het recht om bij de buren een uitweg af te dwingen: een noodweg over hun grond. Daar staat een vergoeding tegenover voor de schade die de buren van die weg ondervinden, en die vergoeding moet vooraf zijn betaald of zeker gesteld.

Wanneer u een noodweg kunt vorderen

De maatstaf is of het erf een behoorlijke toegang heeft. Dat is meer dan de vraag of u er met enige moeite kunt komen: de toegang moet passen bij het normale gebruik van het erf. Een smal voetpad kan genoeg zijn voor een volkstuin, maar niet voor een woonhuis waar een auto of een hulpdienst bij moet kunnen. Ontbreekt zo'n behoorlijke toegang, dan kan de eigenaar de aanwijzing op ieder moment vorderen; het recht gaat niet verloren doordat hij jaren heeft stilgezeten.

De eigenaar van het ingesloten erf heeft het voordeel; de nabuur wiens grond wordt belast, moet de noodweg dulden en ontvangt de vergoeding.

Hoe het tracé wordt gekozen

Bij de aanwijzing worden twee belangen tegen elkaar afgewogen. Aan de ene kant het belang van het ingesloten erf om zo snel mogelijk bij de openbare weg of het openbare water te komen. Aan de andere kant het belang van de erven die de weg moeten dragen om er zo min mogelijk overlast van te hebben. Die afweging kan bijvoorbeeld uitkomen bij een tracé langs een erfgrens of over een bestaand pad, in plaats van dwars door een tuin.

Eén geval wijst de wet zelf aan. Is een erf van de weg afgesloten geraakt doordat een groter geheel is opgeknipt en het deel dat aan de weg lag door een rechtshandeling in andere handen kwam, dan komt dat afgescheiden deel als eerste in aanmerking om de noodweg te dragen.

De vergoeding en de verhoging achteraf

De schadevergoeding moet vooraf worden betaald of verzekerd. Doen zich na de aanwijzing onvoorziene omstandigheden voor waardoor de weg de belaste eigenaar zwaarder treft dan waarmee bij het vaststellen van de vergoeding was gerekend, dan kan de rechter het bedrag verhogen.

Verleggen en vervallen

Veranderen de plaatselijke omstandigheden, bijvoorbeeld door een verbouwing of een andere inrichting van een van de erven, dan kan een onmiddellijk belanghebbende eigenaar vorderen dat de noodweg wordt verlegd. En zodra de weg niet meer nodig is, vervalt hij, hoe lang hij ook heeft gelegen. Een noodweg groeit dus nooit uit tot een blijvend recht; hij bestaat alleen zolang de noodzaak bestaat. Een uitweg die ook los van die noodzaak blijft bestaan, kan worden geregeld met een erfdienstbaarheid.

Een voorbeeld. Achter een rij woningen ligt een garage die alleen via het buurperceel bereikbaar is, sinds een vorige eigenaar het voorste stuk grond apart verkocht. De eigenaar van de garage kan aanwijzing van een noodweg vorderen over dat afgescheiden voorste deel, tegen vergoeding van de schade van die eigenaar. Koopt de eigenaar van de garage jaren later zelf een strook grond aan de zijkant die wel aan de straat grenst, en kan hij de garage daarlangs behoorlijk bereiken, dan is de noodweg niet meer nodig en vervalt hij.

In de praktijk

Begin bij de buren en leg vast wat u afspreekt; komt u er samen uit, dan kunt u de uitweg door de notaris als erfdienstbaarheid laten vastleggen. Lukt dat niet, dan is de rechtbank het adres voor de vordering tot aanwijzing. Bij de aanwijzing wordt niet alleen gekeken of het erf ingesloten is, maar ook naar het belang van de bezwaarde erven om zo weinig mogelijk overlast te ondervinden, en de schade van de nabuur moet vooraf worden geregeld.